"या साई!" — त्या एका शब्दाने नाव मिळाले

॥ श्री सद्गुरु साईनाथाय नमः ॥ ॥ अल्लाह मालिक ॥

अहमदनगर जिल्ह्यातलं शिर्डी. एकोणिसाव्या शतकाच्या मधल्या काळात ते केवळ एक छोटंसं खेडं होतं — दोनशे-तीनशे उंबऱ्यांचं, धुळीनं माखलेलं, माळरानानं वेढलेलं. इथे ना मोठी मंदिरं होती, ना कुठली प्रसिद्ध तीर्थं, ना यात्रेकरूंची गर्दी. होतं फक्त साधं ग्रामीण जीवन — शेतकरी, गुराखी, चांभार, सुतार, कुंभार. प्रत्येक जण आपापल्या रोजच्या जगण्याशी झुंजत होता.

पण नियतीनं या मातीच्या भाग्यात असं काहीतरी लिहून ठेवलं होतं की पुढे जाऊन ही माती संपूर्ण भारतवर्षाला, इतकंच नव्हे तर साऱ्या जगाला एक अद्भुत संदेश देणार होती. कारण याच मातीवर, सुमारे शके १७७६ — म्हणजे इंग्रजी १८५४ साली — एक असा संत प्रकटला, ज्याच्या नावाचा गजर आजही जगभरातल्या लाखो भक्तांच्या ओठांवर असतो. श्री साईबाबा.

ती गोष्ट आहे साईबाबांच्या पहिल्या आगमनाची. खंडोबाच्या जुन्या मंदिराच्या जवळच एक मोठा कडुलिंबाचा वृक्ष होता. त्या वृक्षाखाली एका सकाळी गावकऱ्यांना एक अद्भुत दृश्य दिसलं — एक तरुण फकीर पद्मासन घालून, डोळे मिटून, शांत समाधीत बसला होता. वय असेल जेमतेम सोळा वर्षं. अंगकाठी सडपातळ, रंग गहूवर्णीय, चेहऱ्यावर एक अव्यक्त तेज. कपडे साधे — एक कफनी नावाचा लांब झगा, डोक्यावर एक छोटा टोपीसारखा कपडा गुंडाळलेला.

गावकरी थबकले. इतक्या लहान वयाचा फकीर इतक्या खोल समाधीत? त्यांनी एकमेकांकडे पाहिलं. कोणी म्हणालं — "हा कुठल्या गावचा? मुसलमान आहे की हिंदू?" कोणी म्हणालं — "बघा, श्वास घेतोय की नाही? जिवंत आहे ना?" एक-दोन धीट जणांनी जवळ जाऊन त्या तरुणाच्या नाकासमोर हात धरला — श्वास होता, पण इतका सूक्ष्म की केवळ हात लावल्याशिवाय कळतही नव्हता.

दिवस उगवला. दुपार झाली. संध्याकाळ झाली. तो तरुण तसाच बसून. ना त्यानं डोळे उघडले, ना कुठली हालचाल केली, ना अन्न-पाण्याची मागणी केली. गावकरी आश्चर्यचकित होऊन पाहत राहिले.

खंडोबाच्या मंदिराचे पुजारी होते श्री म्हाळसापती चिमणाजी नागरे. अत्यंत भक्तिभावाचे, साधे, सरळ. त्यांना त्या तरुणाला पाहून काहीतरी विचित्र जाणवलं. त्यांच्या मनाला सांगितलं गेलं — "हा सामान्य फकीर नाही. हा कोणीतरी विशेष आहे." पण त्यांनी कोणाला सांगितलं नाही. ते फक्त रोज त्या तरुणाला पाहायला यायचे, थोडा वेळ बसायचे, मनातल्या मनात नमस्कार करायचे, आणि निघून जायचे.

एक, दोन, तीन दिवस गेले. तो तरुण फकीर तसाच बसून. ना अन्न, ना पाणी, ना झोप, ना हालचाल. गावात कुजबुज सुरू झाली. कोणी म्हणालं — "हा वेडा आहे." कोणी म्हणालं — "हा कोणी मंत्रवादी आहे, गावाला त्रास होईल." काही जण घाबरले. काही जण कुतूहलानं भरून गेले.

पण त्या तरुणाला कशाचीही पर्वा नव्हती. तो होता आपल्याच आत्म्यात लीन. त्याच्या भोवती एक अव्यक्त शांती तरंगत होती — अशी की जो कोणी जवळ यायचा, त्याच्या मनातले विचारही थोडा वेळ थांबायचे.

तीन दिवसांच्या शेवटी त्या तरुणानं डोळे उघडले. आपोआप उठून तो उभा राहिला. गावकऱ्यांच्या डोळ्यांकडे एकटक पाहिलं — त्या डोळ्यांत असं काहीतरी होतं की सगळेच मागे झाले. त्यानं काहीच बोलला नाही. मग शांतपणे चालत तो मंदिरामागच्या रस्त्यानं निघून गेला. गावकरी हतबल होऊन पाहत राहिले. कोणालाही त्याला अडवायची हिंमत झाली नाही.

म्हाळसापतीच्या डोळ्यांत अश्रू आले. त्यांना वाटलं — हे विशेष व्यक्तिमत्त्व आपल्या गावात आलं होतं, पण आपण ओळखू शकलो नाही. ते मनातल्या मनात प्रार्थना करू लागले — "देवा, ते परत येतील का? ते जर परत आले, तर मी त्यांना ओळखेन, त्यांची सेवा करेन."

प्रार्थना ऐकली गेली. नियती फिरली होती. ती परत त्याच मातीवर येणार होती.

शिर्डीच्या काही मैल अंतरावर धूपखेडे नावाचं एक गाव होतं. तिथला चांदभाई पाटील हा एक प्रतिष्ठित ग्रामस्थ. त्यांची एक सुंदर घोडी होती, जी एके दिवशी हरवली. चांदभाईंनी आजूबाजूच्या जंगलात, शेतात, गावोगावी शोध घेतला. पण घोडी सापडली नाही. ते निराश होऊन परत येत असताना त्यांना एक झाडाखाली एक तरुण फकीर बसलेला दिसला.

तो फकीर चांदभाईंच्या डोळ्यांकडे पाहून म्हणाला — "घोडी हरवली का? जरा त्या रानामागे जाऊन बघ. दिसेल."

चांदभाईंना आश्चर्य वाटलं. त्यांनी कोणाला सांगितलं नव्हतं की त्यांची घोडी हरवली आहे. हा फकीर कसा ओळखलं? पण त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे ते रानात गेले — आणि खरोखरच त्यांची घोडी एका झुडपात दडली होती!

चांदभाईंना त्या फकिराला परत भेटायचं होतं. ते परत आले. त्या फकिराच्या जवळ बसले. फकिरानं आपल्या जवळची एक चिलीम काढली, ती पेटवली, आणि चांदभाईंना म्हणाला — "घे, तूही ओढ."

चांदभाईंनी ती चिलीम तोंडाला लावली. पहिला झुरका घेतला. आणि त्यांच्या शरीरातून एक विचित्र थंडावा गेला — असं वाटलं की कोणीतरी त्यांच्या मनातल्या सगळ्या काळज्या एका क्षणात दूर केल्या आहेत. त्या क्षणी त्यांनी ठरवलं — हा फकीर खास आहे. ह्याला आपण आपल्या घरी न्यायचं.

चांदभाईंनी विनंती केली — "बाबा, माझ्या घरी चला. माझ्या भाच्याचं लग्न आहे. लग्नाची वरात शिर्डीला जाणार आहे. तिथे तुमच्यासारख्या सत्पुरुषांची उपस्थिती असली, तर शुभ होईल."

फकीर हसले. म्हणाले — "ठीक आहे. आम्ही येऊ."

ठरल्याप्रमाणे चांदभाईंच्या भाच्याची वरात शिर्डीच्या दिशेनं निघाली. वराची मिरवणूक, बैलगाड्या, घोडे, ढोल-ताशे. सगळं उत्साहानं भरलेलं. आणि त्या वरातीत होता तो तरुण फकीर — आपल्या सहज रीतीनं चालत, कधी बैलगाडीत बसून, कधी पायी, कधी इतर लोकांशी काहीच न बोलता.

वरात शिर्डीच्या वेशीवर पोहोचली. जवळच होतं ते खंडोबाचं मंदिर — जिथे काही महिन्यांपूर्वी म्हाळसापतींनी त्या तरुण फकिराला कडुलिंबाखाली बसलेलं पाहिलं होतं. वरात मंदिराच्या आवारात उतरली. बायामंडळी पाणी आणू लागल्या, पुरुषांनी सावली शोधली. आणि त्याच क्षणी त्या तरुण फकिरानं एक पाऊल मंदिराच्या दिशेनं टाकलं.

म्हाळसापती मंदिराच्या ओट्यावर बसले होते. त्यांची नजर त्या फकिरावर पडली. त्या एका क्षणात त्यांचं हृदय धडधडलं. हे तेच होते! जे काही महिन्यांपूर्वी कडुलिंबाखाली बसले होते, जे अचानक निघून गेले होते, ज्यांच्यासाठी म्हाळसापती रोज प्रार्थना करत होते — ते परत आले होते.

म्हाळसापती ताडकन उठले. डोळ्यांतून अश्रू ओघळू लागले. हात जोडले गेले. ओठांतून आपोआप शब्द निघाले —

"या, साई!"

(या याचा अर्थ "ये, स्वागत" — अरबी-उर्दू-मराठी मिश्र शब्द. साई याचा अर्थ "स्वामी, संत, गुरू" — फारशी शब्द. एकत्र अर्थ — "ये, स्वामी! स्वागत!")

तो फकीर थांबला. म्हाळसापतींकडे पाहिलं. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक मंद स्मित आलं. त्यांनी मानेनं होकार दिला.

त्या एका क्षणी इतिहास घडला.

त्या तरुण फकिराला नाव मिळालं — साई. यापूर्वी त्या फकिराला कोणी कुठलं नाव विचारलं नव्हतं, त्यानं कुठलं नाव सांगितलं नव्हतं. कुठून आला, कुठला गाव, कुठला धर्म, आई-वडील कोण — काहीच कोणाला माहीत नव्हतं. आणि पुढेही कधी माहीत झालं नाही. साईंनी आयुष्यभर हे रहस्य उलगडलं नाही. म्हाळसापतींच्या त्या एका शब्दानं — "या साई!" — त्यांचं नाव कायमचं ठरलं.

साईबाबा.

म्हाळसापतींनी त्या क्षणी ठरवलं — हे आपले गुरू आहेत. ते लगेच साईंच्या पायांवर पडले. साईंनी हसून त्यांना उठवलं. हात त्यांच्या मस्तकावर ठेवला.

म्हाळसापतींनी विचारलं — "बाबा, तुम्ही कुठून आलात? तुमचं कुटुंब कुठे आहे?"

साईंनी हसून म्हटलं — "अल्लाह मालिक."

म्हाळसापतींनी समजून घेतलं की या प्रश्नांची उत्तरं ते मिळवू शकणार नाहीत. आणि त्यांना ती मिळवायचीही नव्हती. कारण साईंच्या समोर बसून त्यांना जे जाणवत होतं, ते कुठल्याच परिचयापलीकडचं होतं. हे केवळ एक फकीर नव्हते — हे साक्षात ब्रह्म होते.

पुढच्या काही दिवसांत साई खंडोबाच्या मंदिराच्या आवारात राहिले. म्हाळसापती रोज त्यांना अन्न आणून देत. पण साई कधी अन्न खायचे, कधी नाही. कधी कोणाशी बोलायचे, कधी फक्त मौन धरायचे. त्यांच्या वागण्यात कुठलाच नियम नव्हता — आणि तरी त्यांच्या भोवती एक अद्भुत व्यवस्था होती.

काही दिवसांनंतर साई खंडोबाचं मंदिर सोडून पुढे गेले. त्यांनी एका जुन्या, मोडकळीस आलेल्या मशिदीत आसरा घेतला. ती मशीद वर्षानुवर्षे रिकामी होती. भिंती कोसळत होत्या, छत गळत होतं, धूळ साचली होती. पण साईंनी तीच आपली राहायची जागा निवडली. आणि तीच मशीद पुढे जगप्रसिद्ध झाली —

द्वारकामायी.

साईंनी मशिदीत राहायला सुरुवात केल्यावर गावात कुजबुज वाढली. काही जण म्हणू लागले — "एक मुसलमान फकीर आहे. हिंदू गावात मशिदीत राहतो. हा कोणाशी काय करेल कोणास ठाऊक." काही ब्राह्मण बायकांनी आपल्या मुलांना त्यांच्यापासून दूर ठेवायचा प्रयत्न केला. एखाद्यानं तर त्यांना दगड फेकले — "हा वेडा फकीर आहे, गावातून घालवा."

पण साई सगळ्यांकडे एकाच नजरेनं पाहायचे — त्यांना कोणी हिंदू नव्हता, कोणी मुसलमान नव्हता, कोणी ब्राह्मण नव्हता, कोणी अस्पृश्य नव्हता. त्यांच्यासाठी सगळेच एक होते. ते कधी "अल्लाह मालिक" म्हणायचे, कधी "रामनाम" घ्यायचे, कधी "विठ्ठल विठ्ठल" म्हणायचे. त्यांच्या तोंडावर सगळेच नाव होते, आणि कुठलंच नव्हतं.

म्हाळसापती मात्र ठाम होते. त्यांनी गावकऱ्यांना म्हटलं — "तुम्ही जे म्हणताय ते चुकीचं आहे. हे साधे फकीर नाहीत. यांच्या डोळ्यांत मला परब्रह्म दिसतं. ज्यांना दिसत नसेल, त्यांची चूक. पण हा माणूस आपल्या गावाला तीर्थक्षेत्र बनवणार आहे — माझा शब्द लक्षात ठेवा."

म्हाळसापतींचा हा शब्द पुढे शब्दशः खरा झाला.

दिवस उलटले. हळूहळू गावकरी साईंच्या मशिदीकडे जायला लागले. कोणी कुतूहलानं, कोणी काळजीनं, कोणी दु:खानं. साई प्रत्येकाला आपल्या रीतीनं भेटायचे. कोणाला हसवायचे, कोणाला धीर द्यायचे, कोणाला फक्त डोक्यावर हात ठेवायचे.

त्यांची एक खासियत होती — ते कधीच मोठं प्रवचन देत नसत. कधीच धर्माचे कठीण नियम सांगत नसत. कधीच कोणाला "हे करा, ते करू नका" म्हणत नसत. ते फक्त दोन शब्द वारंवार म्हणायचे —

"श्रद्धा." "सबुरी."

श्रद्धा म्हणजे विश्वास — देवावर, गुरूवर, स्वतःच्या नशिबावर. सबुरी म्हणजे संयम — काळ बदलेल, संकटं जातील, चांगले दिवस येतील. या दोन शब्दांत साईंचं संपूर्ण तत्त्वज्ञान आलं होतं.

अनेक भक्त त्यांच्याकडे जायचे आणि म्हणायचे — "बाबा, उपाय सांगा. अमुक काम होईल का? तमुक संकट जाईल का?"

साईंचं उत्तर एकच — "श्रद्धा ठेव. सबुरी राख. अल्लाह मालिक आहे."

आणि आश्चर्य म्हणजे — जो कोणी या दोन शब्दांवर खरोखर विश्वास ठेवायचा, त्याची संकटं खरोखरच निघून जायची. जो कोणी अधीर व्हायचा, जो कोणी "बाबा लवकर करा" म्हणायचा, त्याला साई सरळ सांगायचे — "अरे, सबुरी राख. वेळ आल्यावर सगळं होईल."

शिर्डीच्या त्या जुन्या मशिदीत साई बसले होते. ते कोण होते? हिंदू की मुसलमान? कुठले? कोणाचे? या प्रश्नांची उत्तरं कोणालाच मिळणार नव्हती. आणि साईंना ती द्यायचीही नव्हती.

पण काळ जसजसा पुढे सरकत होता, तसतसं साईंच्या भोवती एक चमत्कारिक वर्तुळ तयार होत होतं. लोकांचे आजार बरे होत होते. हरवलेल्या वस्तू सापडत होत्या. संकटात अडकलेले लोक सुटत होते. आणि एक एक करून त्या लीला उलगडत होत्या ज्यांनी पुढे शिर्डीला जगाच्या नकाशावर ठेवलं.

पाण्यानं पेटलेले दिवे, हांडीतून शेकडोंना पुरलेलं अन्न, प्लेगच्या साथीतलं रक्षण, कुष्ठरोग्याच्या व्रणावर ठेवलेला हात, मेलेल्या बालकाला परत आलेले प्राण — या सगळ्या लीला अजून यायच्या होत्या. पण त्यांची सुरुवात झाली होती त्या एका क्षणापासून — जेव्हा म्हाळसापतींनी एका तरुण फकिराला "या साई!" म्हणून हाक मारली होती.

त्या एका शब्दानं इतिहास घडला होता. त्या एका शब्दानं नाव ठरलं होतं. त्या एका शब्दानं साईंची लीला सुरू झाली होती.

॥ श्री सद्गुरु साईनाथार्पणमस्तु ॥ ॥ अल्लाह मालिक ॥