तेनालीराम आणि चोर

विजयनगरच्या प्रसिद्ध विदूषक आणि बुद्धिमान तेनालीरामाने एका रात्री आपल्या घरात शिरलेल्या चोरांना कसं फसवलं — ही मजेदार पण शिकवणारी कथा.

विजयनगरचा महान दरबार

दक्षिण भारतात — खूप वर्षांपूर्वी — एक भव्य साम्राज्य होतं. त्याचं नाव होतं विजयनगर. त्या साम्राज्याचा सम्राट होता — राजा कृष्णदेवराय. ते खूप शक्तिशाली, बुद्धिमान, आणि कलासक्त राजे होते.

त्यांच्या दरबारात — अकबरांच्या नवरत्नांसारखे — आठ रत्नं होते. त्यांना "अष्टदिग्गज" म्हणत. हे सर्व विद्वान, कवी, संगीतकार, आणि शास्त्रज्ञ होते.

पण त्यांच्यात सर्वांत आवडता आणि चातुर्यवान होता — तेनालीरामकृष्ण. त्याला सगळे "तेनालीराम" म्हणायचे.

तेनालीराम विदूषक होता, पण नुसता विदूषकच नव्हता. तो एक अद्भुत बुद्धिमान माणूस होता. त्याची हुषारी, चातुर्य, आणि विनोदाची शैली राजाला खूप आवडायची. कोणतीही समस्या आली, तर राजा त्याच्या सल्ल्यासाठी तेनालीरामकडे जायचे.

तेनालीरामचं घर

तेनालीराम राजवाड्याजवळच्या एका छोट्याशा पण सुंदर घरात राहायचा. त्याचं घर साधं होतं, पण त्यात एक खास गोष्ट होती — एक मोठी विहीर. ती विहीर खूप जुनी होती. पाणी अगदी स्वच्छ, थंड, आणि गोड.

विहीर खूप खोल होती. एका मोठ्या दोऱ्याला बादली बांधलेली होती, आणि एका चकरी (पुलीच्या) मदतीने पाणी वर ओढायचं असायचं. हे काम जरा कष्टाचं होतं — विहीर खोल आणि बादली जड. पण रोज सकाळी तेनालीराम स्वतःच पाणी काढायचा.

एका रात्री तेनालीराम आपल्या घरी होता. बाहेर अमावस्येची काळी रात्र. कुठेही चांद-सूर्य नव्हते. फक्त लांब लांबवर असणाऱ्या काही दीपकांचा मंद प्रकाश.

तीन चोरांचा प्रवेश

तेनालीरामची ख्याती दूरवर पसरली होती. लोक म्हणायचे की तेनालीराम राजवाड्यात रोज नवीन-नवीन उपहार आणतो. राजा त्याला सोनं, चांदी, मौल्यवान वस्तू देतो. म्हणून लोकांना वाटत होतं की तेनालीरामच्या घरात खूप संपत्ती असेल.

त्या रात्री तीन चोर — आपापल्या काळ्या कपड्यांत — हळूच तेनालीरामच्या घराजवळ आले. ते त्याच्या भिंतीवर चढून आत डोकावले.

"पाहा, तेनालीराम घरात आहे का?"

"होय, तो घरातच आहे. पण... त्याला कळेल आणि तो आरडा-ओरडा करेल."

"घाबरू नकोस. तीन आहोत आपण. एक माणूस काय करेल?"

तिघांनी ठरवलं — आधी घराच्या भिंतीला एक भोक पाडायचं, मग आत शिरायचं, आणि सर्व सोनं-चांदी घेऊन पळून जायचं.

हळूहळू त्यांनी भिंतीला छिद्र पाडायला सुरुवात केली. कुदळ-फावड्याचा हलका आवाज होत होता.

तेनालीरामला जाग

तेनालीराम मात्र हलक्या झोपेत होता. त्या आवाजाने त्याला जाग आली. त्याने हळूच डोळे उघडले. खिडकीतून त्याने पाहिलं — तीन सावल्या त्याच्या भिंतीला छिद्र पाडत आहेत.

"चोर!" — त्याने मनात म्हटलं.

दुसरा कोणीही असता तर "चोर! चोर!" अशी ओरडली असता. किंवा घाबरून लपून बसला असता. पण तेनालीराम हुषार होता. त्याच्या डोक्यात एक चालाक कल्पना आली.

तो हळूच आपल्या बायकोला उठवून कानात कुजबुजला —

"लक्ष्मी, ऐक. आपल्या घराला तीन चोर शिरत आहेत. पण आपण घाबरायचं नाही. मी एक योजना सांगेन. तू माझी मदत कर."

तेनालीरामने एक अद्भुत योजना सांगितली. लक्ष्मीला पहिल्यांदा भीती वाटली, पण तेनालीरामवर तिचा पूर्ण विश्वास होता. तिने मान हलवून हो म्हटलं.

एक रंगमंच नाटक

तेनालीराम मोठ्याने आपल्या बायकोशी बोलू लागला — चोर ऐकू शकतील इतक्या आवाजात —

"लक्ष्मी, ऐक! मला आज रात्री सर्व सोनं-चांदी, सोन्याच्या मूर्ती, मौल्यवान दागिने — सगळं काही विहिरीत टाकायचं आहे!"

लक्ष्मीने आश्चर्याचा अभिनय करत म्हटलं, "का स्वामी? असं का करायचं?"

"अग, ऐकलं नाहीस का? आजकाल विजयनगरात चोरांची लाटच आली आहे. ते रोज एका घरी जातात, सर्व चोरून घेऊन जातात. आपल्याकडेही येतील एक दिवस. म्हणून आजच मी सर्व मौल्यवान वस्तू विहिरीत लपवीन. विहिरीतल्या पाण्यात बुडलेल्या वस्तूंना कोणी शोधू शकत नाही!"

लक्ष्मीने हो म्हणून मान हलवली. "ठीक आहे स्वामी, चला, आपण लगेच टाकू."

आणि दोघांनी एक एक करून — काही जुनी पितळेची भांडी, लोखंडी घडे, मातीच्या भांडी — सर्व काही विहिरीत "धप्प! धप्प! धप्प!" करून टाकायला सुरुवात केली. पण ते जोरात ओरडून सांगत होते — "हे सोनं! हे चांदी! हे रत्नं!"

तीन चोर बाहेर ऐकत होते. त्यांच्या डोळ्यांत चमक आली. ते आपापसांत कुजबुजले —

"वा रे वा! हे तर दैव चांगलं आहे! आपण घरात जायची ही गरज नाही! सर्व काही विहिरीतच टाकलंय! आपण विहिरीतून काढून घेऊ!"

चोरांची मेहनत

तेनालीराम आणि लक्ष्मीने सर्व जुन्या भांड्यांचा भार विहिरीत टाकल्यावर ते परत झोपायला गेले — चोर ऐकू शकतील इतक्या मोठ्याने.

"लक्ष्मी, झालं काम. आता निवांत झोपू."

"होय स्वामी. आणि आता तर चोरही पकडले जाणार नाहीत — कारण घरात तर काहीच नाही!"

"बरोबर. चला, झोप!"

तीन चोर तिथेच भिंतीला छिद्र पाडत होते. पण आता त्यांची मतं बदलली. ते एकमेकांत म्हणाले —

"भिंतीला छिद्र पाडण्याची काही गरज नाही! विहिरीत सर्व काही आहे. आपण विहिरीवर जाऊ. एक माणूस दोऱ्याने उतरून आत जाईल आणि बादलीत भरून सर्व पाठवू!"

"पण विहिरीत खूप पाणी आहे. कसं करायचं?"

"मूर्खा! आपण आधी सर्व पाणी काढू! पाणी कमी झालं की तळातून सर्व सोनं काढू!"

तिघांनी ठरवलं — पहिले विहीरीतलं पूर्ण पाणी काढायचं. नंतर सोनं काढायचं.

रात्रभरची मेहनत

तीन चोर विहीरीवर पोचले. एकाने बादली पकडली, दुसऱ्याने दोरीला धरून ओढायला सुरुवात केली, तिसरा वर पाणी सांडायचा.

विहीर खोल होती. बादली ओढायला कष्ट. प्रत्येक बादली ओढून वर आणली, पाणी ओतलं — पुन्हा खाली टाकली. एक बादली, दोन, दहा, पन्नास, शंभर...

तीन तास झाले. चार तास. पाच. विहिरीत अजूनही पाणी होतं. पण ते बरंच कमी झालं होतं. चोर थकले होते. त्यांचे हात-पाय दुखत होते. कपडे भिजलेले. कपाळावर घाम.

"बंधू, मी थकलो. एखादा वेळ आराम घेऊया."

"नाही, नाही! तळ जवळ आला. अजून थोडा प्रयत्न. इतकं सोनं असेल आत — आराम केला तर सकाळ होईल आणि आपण पकडले जाऊ."

तिघांनी पुन्हा-पुन्हा प्रयत्न केला. एक एक बादली ओढत राहिले.

तेनालीरामची दुसरी चाल

तेनालीराम घरातून सर्व पाहत होता. तो तसा झोपलेला नव्हता. तो खिडकीतून हसून पाहत होता. लक्ष्मी ही त्याच्या शेजारी हसून पाहत होती.

"स्वामी, पण आपल्याला आता काय करायचं? चोर तर थांबत नाहीत."

"धैर्य ठेव. ते थकतील. मग खरी मजा."

शेवटी पहाटेच्या काही तास आधी — चोर पूर्णपणे थकून, ओले होऊन, हतबल — विहिरीच्या काठी बसले. विहीर जवळजवळ रिकामी झाली होती!

एक चोर म्हणाला — "आता खाली उतरून सोनं काढू."

तेवढ्यात तेनालीराम मोठ्याने ओरडत बाहेर आला —

"चोर! चोर! माझ्या घराला चोर लागले!"

तीन चोर हादरून उठले. तेवढ्यात राजवाड्यातील संत्रींच्या शिट्ट्या ऐकू आल्या. एका मिनिटात सैनिक धावत आले. चोरांना घेरून बांधून ठेवलं.

राजाच्या दरबारात

दुसऱ्या दिवशी तीन चोरांना राजा कृष्णदेवरायांच्या दरबारात आणलं. तेनालीराम त्यांच्यासमोर हसून उभा होता.

राजाने विचारलं — "तेनालीराम, हे काय प्रकरण आहे?"

तेनालीरामने सर्व कथा सांगितली. कसा त्याने चोरांना फसवलं. कसा त्यांच्याकडून रात्रभर विहीरीतलं पाणी काढून घेतलं. कसा तो आणि लक्ष्मी हसून पाहत होते.

राजा खूप जोरात हसले. म्हणाले —

"तेनालीराम! तू मला अद्भुत आहेस! तू एक तर चोरांना पकडलंस, दुसरं — आपलं काहीही गमावलं नाहीस, आणि तिसरं — त्यांच्याकडून फुकटात तुझी विहीर साफ करून घेतली! किती हुषार!"

दरबारात सर्व जोरजोरात हसले. चोरांना पाहून — त्यांचे ओले कपडे, थकलेले चेहरे, हतबल नजर — लोकांना अधिकच हसू आलं.

एक चोर मात्र रडू लागला. म्हणाला, "महाराज! आम्ही फार चूक केली. आता तरी जिवदान द्या."

राजांनी विचार केला. म्हणाले — "तेनालीराम, तू सांग. यांना काय शिक्षा द्यावी?"

तेनालीराम पुढे आला. म्हणाला —

"महाराज, यांनी आधीच एक मोठी शिक्षा भोगली आहे — रात्रभर मेहनत आणि शेवटी काहीच न मिळणं. ही फक्त शिक्षाच नाही, धडा ही आहे. यांना कारागृहात पाठवू नये. यांना सोडून द्यावं. आणि सांगावं की प्रामाणिकपणे काम करा."

शिक्षा आणि क्षमा

राजांनी मान हलवून मान्य केलं. त्यांनी चोरांना सोडलं — पण शर्तीवर. ते सर्व चोर आता प्रामाणिक माणसासारखे काम करतील. राजाने त्यांना कामधंदा मिळवून दिला. एक मजूर म्हणून, दुसरा माळी म्हणून, तिसरा — गाडीवान म्हणून.

तीनही चोर तेनालीरामच्या उदारतेने थक्क झाले. त्यांनी त्याच्या पायावर मस्तक टेकवलं. म्हणाले —

"तेनालीराम, आम्ही आज खूप मोठा धडा शिकलो. यापुढे कधीच चोरी करणार नाही."

आणि खरंच — पुढे जाऊन ते तीनही माणसं प्रामाणिक आणि सन्माननीय जीवन जगले.

गोष्टीचा बोध

लहान मित्रांनो, तेनालीरामच्या या गोष्टीतून आपण काय शिकलं?

• संकटाच्या वेळी घाबरण्यापेक्षा शांत डोक्याने विचार करा. तेनालीरामने ओरडण्याऐवजी एक चालाक योजना बनवली.
• बुद्धी ही ताकदीहून मोठी असते. एका माणसाने तीन चोरांना — कोणत्याही शस्त्राशिवाय — पराजित केलं.
• शत्रूला त्याच्याच चालाकीने हरवता येतं. चोरांच्या लोभाला तेनालीरामने त्यांच्याच विरूद्ध वापरलं.
• क्षमा हीच सर्वोच्च शिक्षा आहे. चोरांना तेनालीरामने माफ केलं, आणि तेच पुढे प्रामाणिक माणसं झाले.

म्हणून जेव्हा कोणी तुम्हाला फसवायचा प्रयत्न करेल किंवा त्रास द्यायचा प्रयत्न करेल — तेव्हा तेनालीरामची आठवण ठेवा. राग येऊ देऊ नका. शांतपणे विचार करा. अनेक वेळा बुद्धी ही ताकद, हाय-तोबा, किंवा शस्त्रांहून जास्त उपयोगी पडते!

॥ शांत डोकं आणि चालाक मन — सर्व समस्यांची चावी ॥