बिरबलाची खिचडी

बादशाह अकबर आणि त्याचा हुषार वजीर बिरबल — दोघांच्यात झालेली ती मजेदार कथा, जिने अन्यायी निर्णयाला सुधारलं आणि एका गरीब माणसाला न्याय मिळवून दिला.

बादशाह अकबर आणि त्यांचे नवरत्न

बादशाह अकबर हे खूप मोठ्या मनाचे, बुद्धिमान आणि न्यायप्रिय बादशाह होते. त्यांच्या दरबारात नऊ अद्भुत विद्वान होते. त्यांना "नवरत्न" म्हणत असत — म्हणजे नऊ रत्नं. यांत संगीत, गणित, साहित्य, राजकारण — सर्व क्षेत्रांतले महान लोक होते.

नवरत्नांत सर्वांत आवडता आणि चतुर होता — बिरबल. बिरबलाच्या बुद्धीची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती. त्याची हुषारी, चातुर्य, आणि विनोदी स्वभाव अकबरांना खूप आवडायचा.

दरबारात कोणीही समस्या आणली, तर बिरबल काही क्षणांत त्याचं उत्तर सांगायचा. आणि उत्तर असं असायचं की सगळे थक्क व्हायचे. म्हणूनच बिरबल अकबरांचा सगळ्यांत जवळचा सल्लागार होता.

थंडीची रात्र आणि एक आव्हान

एक हिवाळ्याच्या संध्याकाळी अकबर आपल्या महालात आगीसमोर बसले होते. बाहेर थंडी इतकी होती की हवेला ही गारठा होता. यमुना नदीवर रात्री गोठ बसायची.

अकबरांच्या मनात अचानक एक प्रश्न आला. त्यांनी बिरबलला म्हटलं —

"बिरबल, तू सांग बरं — एखादा माणूस अशा थंडीतही यमुना नदीत संपूर्ण रात्र गळ्यापर्यंत पाण्यात उभा राहू शकेल का?"

बिरबलाने हसून म्हटलं, "महाराज, गरजेच्या वेळी माणूस काहीही करू शकतो. एखाद्या गरीब माणसाला जर बक्षीस दिलं, तर तो रात्रभर पाण्यात उभा राहेल."

अकबरांना ही कल्पना आवडली. ते म्हणाले, "ठीक आहे! आपण घोषणा करू. जो कोणी संपूर्ण रात्र — सूर्यास्तापासून सूर्योदयापर्यंत — यमुना नदीत गळ्यापर्यंत पाण्यात उभा राहील, त्याला आपण हजार सोन्याचे मोहर देऊ! बघू, येतो का कोणी?"

एक गरीब माणूस

दरबारी सेवकांनी संपूर्ण आग्र्यात ही घोषणा केली. हजार सोन्याचे मोहर! एका रात्रीसाठी? लोकांच्या डोळ्यांत चमक आली. पण थंडी अशी होती की कोणीही पुढे यायला घाबरत होता.

शेवटी एक गरीब माणूस पुढे आला. त्याचं नाव होतं — गोपाळ. तो खूप गरीब होता. त्याची बायको आणि चार छोटी मुलं होती. पुष्कळ दिवस ते भुकेले राहायचे. एका छोट्या झोपडीत राहायचे.

गोपाळला हजार मोहरांचं स्वप्न दिसू लागलं. त्याने मनात ठरवलं — "एक रात्र काय, मी कितीही दिवस ही पाण्यात उभा राहीन. माझ्या मुलांची भूक भागवण्यासाठी काहीही करीन!"

तो दरबारात गेला. हात जोडून म्हणाला, "महाराज! मी तयार आहे. मी संपूर्ण रात्र पाण्यात उभा राहीन."

अकबर आश्चर्यचकित झाले. "ठीक आहे, गोपाळ. आजच्या रात्रीच तुझी परीक्षा. नदीच्या काठावर आमचे सेवक उभे राहतील. त्यांच्या साक्षीने हे झालं पाहिजे."

थंडीची रात्र

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी गोपाळ नदीच्या पाण्यात उतरला. पाणी इतकं थंड होतं की त्याच्या अंगावर काटे आले. हाडांच्या आत थंडी झिरपली. पण त्याने तेव्हा हजार मोहरांचं स्वप्न पाहिलं, आणि शांतपणे गळ्यापर्यंत पाण्यात उभा राहिला.

नदीच्या काठावर अकबरांचे सेवक उभे होते. ते सर्व पाहत होते. आगीचा एक मोठा शेगडा त्यांच्यासाठी पेटवला होता.

रात्र सरत होती. थंडी वाढत होती. गोपाळ थरथर कापत होता. त्याचे ओठ निळे झाले होते. पण त्याने हार मानली नाही. त्याने डोळे बंद करून आपल्या कुटुंबाचा विचार केला — मुलांच्या हसण्याचा, बायकोच्या मायेचा. ते विचार त्याला धैर्य देत होते.

नदीच्या पलीकडे — खूप दूर — एक छोटा कंदील जळत होता. ते एका कोळ्याचं घर होतं. कंदील दूर असला, तरी तो दिसत होता.

गोपाळ ने त्या कंदीलाकडे एकटक पाहिलं. त्या कंदीलाच्या प्रकाशामुळे त्याला थोडसा धीर आला. त्याने स्वतःशी म्हटलं — "तो कंदील जोपर्यंत जळत आहे, तोपर्यंत मला धीर आहे. आणि सूर्योदय जवळच आहे."

शेवटी सूर्योदय झाला. कोवळ्या किरणांनी नदी प्रकाशित झाली. गोपाळ थकलेला, थंडीने गोठलेला, पण विजयी — पाण्यातून बाहेर आला!

दरबारात

सेवकांनी त्याला घेऊन दरबारात आणलं. अकबरांच्या समोर तो हसून उभा राहिला. त्याच्या डोळ्यांत आनंद होता.

"महाराज! मी तुमचं आव्हान पूर्ण केलं!"

अकबरांनी सेवकांकडे पाहिलं. "हे खरं आहे का?"

"होय महाराज!" — एका सेवकाने उत्तर दिलं. "हा संपूर्ण रात्र पाण्यात उभा होता."

अकबर तर मानायला तयार होते. पण त्यांचा एक चालाक मंत्री होता — महेश राय. महेश राय अकबरांचा खजाना सांभाळायचा, आणि त्याला हजार सोन्याचे मोहर देणं नको होतं.

तो पुढे आला. बादशाहांच्या कानात कुजबुजला —

"महाराज! एक प्रश्न आहे. हे सांगा गोपाळ — रात्रभर तू कुठेतरी पाहत होतास का? कोणत्या प्रकाशाकडे?"

गोपाळला काही समजेना. पण तो प्रामाणिक होता. म्हणाला —

"होय, महाराज. मी पलीकडच्या घराच्या कंदीलाकडे पाहत होतो. त्या कंदीलाच्या प्रकाशामुळे मला धीर वाटला."

महेश रायाची कुटिल चाल

महेश राय हसून मोठ्याने म्हणाला —

"महाराज! ऐकलंत? हा खोटारडा! रात्रभर तो त्या कंदीलाची उष्णता घेत होता! त्यानेच त्याला उष्णता मिळाली. म्हणून तो जिवंत राहिला. हे आव्हान पूर्ण केलं नाही. आव्हान होतं — कुठलीही उष्णता न घेता रात्र काढायची. हा फसवा आहे!"

गोपाळ आश्चर्यचकित झाला. "महाराज! कंदील किती दूर होता! त्याची उष्णता मला कशी मिळेल? मी फक्त त्याच्याकडे पाहत होतो — हे खरं — पण उष्णता घेतली नाही."

पण अकबर आता संशयात पडले. त्यांनी म्हटलं, "गोपाळ, तू कंदीलाच्या प्रकाशाने उष्णता घेतलीस. हे आव्हान पूर्ण नाही. तुला बक्षीस मिळणार नाही."

गोपाळचा चेहरा पडला. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहायला लागले.

"महाराज! कृपा करा! माझ्या मुलांची भूक... त्या कंदीलाने मला कुठलीही उष्णता मिळाली नाही. तो खूप दूर होता! कृपया विचार करा!"

पण अकबर डगमगले नाहीत. "नाही गोपाळ. नियम नियम आहे. तू उष्णता घेतलीस, हे सिद्ध आहे. आता जा."

गोपाळ रडत-रडत दरबारातून बाहेर आला. त्याची सगळी रात्रीची मेहनत वाया गेली. हजार मोहर तर सोडा — काही ही नाही!

बिरबलाची प्रवेश

बिरबल त्या दिवशी दरबारात नव्हता. तो दुसऱ्या कामासाठी बाहेर गेला होता. परत आल्यावर त्याला सर्व कथा कळली. गोपाळ त्याच्या घरापुढे रडत बसला होता.

बिरबलने त्याला सर्व विचारलं. ऐकल्यावर बिरबलला महेश रायाची कुटिल चाल समजली. त्याला राग आला, पण त्याने स्वतःला शांत ठेवलं.

"गोपाळ, चिंता करू नकोस. मी तुला न्याय मिळवून देईन. तू उद्या सकाळी दरबारात ये."

दुसऱ्या दिवशी बिरबल दरबारात गेला. पण... तो आला नाही! उशीर होत होता.

अकबर वाट पाहत होते. पण बिरबल नाही आला. एक तास, दोन तास. शेवटी अकबरांनी सेवकांना त्याला बोलावायला पाठवलं.

सेवक त्याच्या घरी पोचले — पाहिलं तर बिरबल बागेत बसून काहीतरी करत होता. एक मोठ्या झाडाच्या उच्च फांदीवर एक हांडी बांधलेली. त्या हांडीच्या खाली — खूप खूप दूर — एक छोटा शेकडी पेटवलेला.

बिरबल त्या आगीशेजारी बसून काहीतरी कौतुकाने पाहत होता.

दरबारात बिरबलाची हजेरी

सेवकांनी त्याला घाईने अकबरांच्या समोर आणलं. अकबर रागावले होते.

"बिरबल! तू दरबारात उशीर का? तू काय करत होतास?"

बिरबल शांतपणे म्हणाला, "महाराज, क्षमा. मी आज खिचडी शिजवत होतो. म्हणून दरबारात येऊ शकलो नाही."

"खिचडी? खिचडी शिजवायला तर अर्धा तास लागतो!"

"महाराज, माझी खिचडी अजून शिजली नाही. म्हणूनच उशीर."

"का? काय झालं?"

बिरबलाने हसून म्हटलं, "महाराज, मी हांडी एका झाडाच्या खूप उच्च फांदीवर बांधली आहे. आणि शेकडी जमिनीवर पेटवलेली आहे. आगीची उष्णता वर पोचेल आणि खिचडी शिजेल — मी वाट पाहत आहे."

दरबारात सर्वजण हसायला लागले. महेश रायाचा चेहरा पडला. अकबरांनी आश्चर्याने पाहिलं.

"बिरबल! तू ही मूर्खांची कथा सांगत आहेस का? आगीची उष्णता इतक्या दूर कशी पोचेल? जमिनीवरची आग आणि झाडाच्या शिखरावरची हांडी — खिचडी कधीच शिजणार नाही!"

बिरबलने अचानक गंभीर चेहरा केला. म्हणाला —

"महाराज! एकदम बरोबर बोललात. जर जमिनीवरची आग झाडाच्या शिखरावर असलेल्या हांडीत खिचडी शिजवू शकत नाही — तर मग पलीकडच्या काठावर खूप दूर असलेल्या एका कंदीलाची उष्णता गोपाळला नदीच्या पाण्यात उष्ण कशी ठेवू शकेल?"

अकबरांना न्याय कळला

दरबारात एकदम शांतता पसरली. अकबरांनी डोळे विस्फारले. महेश रायाने मान खाली घातली. तो बिरबलाची चाल समजला होता.

अकबरांनी मोठ्याने हसून म्हटलं —

"बिरबल! तू अद्भुत आहेस! मी काल चूक केली. कंदीलापासून उष्णता पोचणं अशक्य आहे — हे मला आता समजलं."

त्यांनी सेवकांना आज्ञा केली, "गोपाळला बोलवा! ताबडतोब!"

गोपाळ आला. भीतीने थरथर कापत होता.

अकबर उभे राहिले. म्हणाले —

"गोपाळ, माझी चूक झाली. तू खरंच आव्हान पूर्ण केलंस. कंदीलाच्या प्रकाशाने उष्णता मिळणं अशक्य. हजार सोन्याच्या मोहर तुला आत्ताच!"

आणि त्यांनी एक हजार सोन्याचे मोहर ताबडतोब गोपाळाच्या हातात दिले. एवढंच नाही — आणखी एक हजार जास्त! बक्षीस म्हणून!

गोपाळचा आनंद गगनात मावेना. त्याने बादशाह आणि बिरबलाच्या पायावर डोकं टेकवलं.

"आभार महाराज! आभार बिरबलजी! तुम्ही माझ्या मुलांची भूक भागवली!"

आणि बिरबल नम्रतेने हसला.

गोष्टीचा बोध

लहान मित्रांनो, बिरबलाच्या या गोष्टीतून आपण काय शिकलो?

• कधी कधी मोठ्या समस्येला सोपं उत्तर असतं. बिरबलाने एक छोटी प्रात्यक्षिक करून सर्वांना खरं समजावलं.
• कुटिल लोक न्यायात अडथळा आणू शकतात. महेश रायाने स्वार्थासाठी गोपाळला फसवायचा प्रयत्न केला. पण बुद्धिमान लोक ते उघडकीस आणतात.
• कोणताही मोठा माणूसही चूक करू शकतो. अकबर बादशाह होते — पण त्यांनी ही चूक केली. आणि चूक कळल्यावर ती सुधारली.
• बुद्धी म्हणजे फक्त ज्ञान नाही — परिस्थितीला योग्य उत्तर देणं.

म्हणून जेव्हा कोणी तुम्हाला फसवण्याचा प्रयत्न करेल, किंवा एखादी गोष्ट चुकीच्या पद्धतीने ठरली असेल — तेव्हा शांतपणे विचार करा. बिरबलासारखं एखादं छोटं उदाहरण देऊन तुम्ही सर्वांना खरं समजावू शकता. आणि सर्वांत महत्त्वाचं — गरीबांचा बाजू घ्यायला घाबरू नका!

॥ बुद्धिर्बलं हि सततं — बुद्धीच नेहमी सर्वोच्च बल ॥