राजा विक्रमादित्य आणि भूतबाधा झालेला वेताळ — दोघांच्यात झालेल्या पंचविसांपैकी एका कोड्याची मजेदार पण विचार करायला लावणारी कथा.
उज्जैन नगरीत — खूप वर्षांपूर्वी — एक महान राजा राहायचा. त्याचं नाव होतं विक्रमादित्य. तो खूप शूर, बुद्धिमान, न्यायप्रिय, आणि उदार होता. त्याच्या न्यायाची ख्याती दूरवर पसरली होती.
एका दिवशी एक संन्यासी विक्रमादित्यांच्या दरबारात आला. त्याने राजाला सलाम केला आणि एक फळ अर्पण केलं. विक्रमादित्यांनी ते फळ ग्रहण केलं.
दुसऱ्या दिवशी पुन्हा तोच संन्यासी आला. तेच फळ. तिसऱ्या, चौथ्या, पाचव्या — असे रोज तो येऊ लागला.
एका वर्षानंतर — एक दिवस — विक्रमादित्यांनी ते फळ चुकून जमिनीवर सांडलं. त्यांच्या एका माकडाने ते उचललं आणि चावलं. तेवढ्यात त्या फळातून एक तेजस्वी रत्न बाहेर पडलं!
विक्रमादित्यांनी आश्चर्याने पाहिलं. एका वर्षात त्यांनी असेच ३६० फळं घेतली होती — आणि सर्वांत प्रत्येकात एक एक रत्न! त्यांनी ती सर्व फळं तपासली — सगळ्यांत मौल्यवान रत्नं!
विक्रमादित्यांनी संन्याशाला विचारलं — "बाबा, या रत्नांचा अर्थ काय?"
संन्यासी हसून म्हणाला, "महाराज, मला तुमच्याकडून एक मदत हवी आहे. म्हणून मी एक वर्ष तपश्चर्या केली. आता वेळ आली आहे."
"बोला, बाबा. मी काय करू?"
"महाराज, उद्या रात्री अमावस्या आहे. तुम्ही नगराबाहेरच्या स्मशानाच्या जवळच्या मोठ्या पिंपळ झाडावर जा. त्या झाडावर एक प्रेत — एक भूत-बाधा झालेलं प्रेत — टांगलेलं आहे. त्याला 'वेताळ' म्हणतात. तुम्ही त्याला उतरवा आणि माझ्याकडे आणा. मला त्याची एक तंत्रसाधनेसाठी गरज आहे."
"पण लक्षात ठेवा — रस्त्यात तो वेताळ बोलू लागेल. तो तुम्हाला कथा सांगेल आणि कोडे विचारेल. तुम्ही गप्प राहा. एक शब्द ही बोलू नका. जर तुम्ही उत्तर दिलंत, तर वेताळ पळून जाईल आणि पुन्हा झाडावर जाऊन लटकेल."
विक्रमादित्यांनी त्याला वचन दिलं. ते एका शूर राजाचं वचन होतं.
दुसऱ्या रात्री — अमावस्येच्या काळ्या रात्री — विक्रमादित्य एकटे, हातात तलवार घेऊन स्मशानाकडे निघाले. कुठेही प्रकाश नव्हता. फक्त लांबच्या भुतांच्या ओरडण्याचे आवाज. वातावरण भयानक.
ते मोठ्या पिंपळ झाडापाशी पोचले. वर पाहिलं — खरंच एक प्रेत झाडावर टांगलेलं होतं. विक्रमादित्यांनी झाडावर चढून त्या प्रेताला कापून खाली आणलं. ते आपल्या खांद्यावर टाकून पुन्हा संन्याशाच्या दिशेनं चालू लागले.
थोड्याच वेळात — खांद्यावरचं प्रेत बोलू लागलं!
"राजा! तू माझ्या आधीच्या प्रयत्नांमध्ये यशस्वी होऊ शकला नाहीस. आधी पंचवीस वेळा तू माझ्याकडे येऊन गेलास, पण प्रत्येक वेळी मी पळून गेलो. आता पंचविसाव्यांदा. चल, एक कथा सांगतो — रस्ता कमी होईल."
विक्रमादित्य गप्प चालत राहिले. एक शब्द बोलले नाहीत.
"राजा, ऐक. एका देशात एक खूप न्यायप्रिय राजा होता. त्याचं नाव होतं हरिश्चंद्र. त्याला एकच पुत्र होता — रोहित. राजा त्याच्यावर खूप प्रेम करायचा."
"एक दिवस त्या राज्यात मोठा अकाल पडला. लोक भुकेले मरायला लागले. राजांनी आपला सर्व खजाना उघडून लोकांना धान्य वाटलं. पण तेही पुरेसं नव्हतं. राजांनी पाहिलं की त्यांचं स्वतःचं खजाना ही संपलं."
"तेवढ्यात एक संन्यासी राजांच्या दरबारात आला. त्यांनी म्हटलं — 'राजन्! माझ्याकडे एक जादूई भांडं आहे. यातून जे मागाल ते मिळेल. पण याचं मूल्य खूप जास्त आहे. तुम्हाला मला तुमची सर्वांत मौल्यवान वस्तू द्यावी लागेल.'"
"राजांनी विचार केला. त्यांच्याकडे दोन सर्वांत मौल्यवान वस्तू होत्या — एक त्यांचं स्वर्ण-सिंहासन (जे त्यांच्या वडिलांनी आजोबांकडून मिळवलेलं, सात पिढ्यांचा वारसा), आणि दुसरं — त्यांचा एकुलता एक पुत्र रोहित."
"राजांनी संन्याशाला विचारलं — 'मला सांगा, यांपैकी कोणतं?'"
"संन्यासी म्हणाला — 'राजन्! मी तुम्हाला सांगणार नाही. तुम्ही स्वतःच निर्णय घ्या. कारण माझ्या दृष्टीने सात पिढ्यांचा वारसा सिंहासन सर्वांत मौल्यवान आहे, पण तुमच्या दृष्टीने पुत्र मौल्यवान असू शकतो.'"
"राजांना मोठी द्विधा. त्यांच्याकडे दोन्हीही प्रिय. पण लोकांची भूक — हीच मोठी समस्या होती."
"राजांनी रात्रभर विचार केला. सकाळी संन्याशाला बोलावलं. म्हणाले —
"'बाबा, मी माझा पुत्र देत आहे. कारण सिंहासन हे राज्याचं प्रतीक आहे. ते आजोबांकडून मिळालेलं, मी पुत्राला द्यायचं. पण आज जर माझा पुत्रच राहिला नाही, तर सिंहासन कोणाला द्यायचं? म्हणून हे सिंहासन माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या भावाच्या मुलाला जाईल — पण आता प्रजेची भूक भागवणं अधिक आवश्यक.'"
"संन्यासी हसला. त्याने जादूई भांडं दिलं. राजांच्या प्रजेची भूक भागली. पण राजपुत्र रोहित जादूगाराच्या ताब्यात गेला. राजा खूप दुःखी झाले. त्यांची राणी रोज रडायची."
"पण काही महिन्यांनी एक चमत्कार झाला. राजपुत्र रोहित एक दिवस घरी परतला! त्याने सांगितलं की संन्यासी खरं तर एक देव होता. त्याने रोहितला एक तपस्वी ऋषीच्या आश्रमात पाठवलं — जिथे रोहितला अनेक विद्या शिकायला मिळाल्या. आता तो परत आला होता — खूप अधिक हुषार, धैर्यवान, आणि विद्वान."
"राजा-राणी आनंदाने त्याला मिठीत घेतलं."
वेताळाने विक्रमादित्यांना विचारलं —
"राजा! आता मला सांग — हरिश्चंद्र राजाने आपला पुत्र दिला, हा निर्णय योग्य होता का? सिंहासन देणं अधिक योग्य ठरलं असतं का? जर तुला उत्तर माहीत आहे आणि तू उत्तर दिलं नाहीस, तर तुझं डोकं चुरा होईल!"
विक्रमादित्य अडचणीत पडले. जर ते बोलले — वेताळ पळून जाईल. जर नाही बोलले — डोकं चुरा होईल. पण सत्य हे होतं — त्यांना उत्तर माहीत होतं. त्यांनी विचार केला — डोकं वाचवण्यापेक्षा सत्य सांगणं महत्त्वाचं. ते एका न्यायप्रिय राजासारखे होते.
त्यांनी उत्तर दिलं —
"वेताळ! हरिश्चंद्र राजाचा निर्णय अगदी योग्य होता. कारण —
"पहिलं — एक राजाचं पहिलं कर्तव्य त्याची प्रजा. प्रजेच्या भुकेपेक्षा वैयक्तिक नातेसंबंध मोठे ठरू शकत नाहीत."
"दुसरं — सिंहासन हे फक्त एक प्रतीक आहे. ते देऊन समस्या सुटेल. पण पुत्र? पुत्र म्हणजे राजाचं भविष्य, राज्याचं भविष्य. पुत्राला त्याग करणं ही खरी मोठी कुर्बानी आहे."
"तिसरं — खरा त्याग ही असतो — जिथे आपल्याला सर्वाधिक प्रिय आहे, तेच अर्पण करणं. सिंहासन देणं सोपं — एक वस्तू. पण एकुलता एक पुत्र देणं — हाच खरा त्याग. हरिश्चंद्र राजाने प्रजेच्या कल्याणासाठी सर्वोच्च त्याग केला. आणि त्याच्या पुण्याने त्याला पुत्रही पुन्हा मिळाला."
"म्हणून हरिश्चंद्र राजाचा निर्णय योग्य होता."
वेताळाने जोरात हसून म्हटलं — "खूप चांगलं उत्तर! पण तू बोललास! आता मी पुन्हा झाडावर जातो!"
आणि तो खांद्यावरून उडून पुन्हा त्या पिंपळ झाडावर जाऊन लटकला!
विक्रमादित्य रागवले नाहीत. ते शांतपणे झाडाजवळ परत आले. पुन्हा प्रेताला उतरवलं. पुन्हा खांद्यावर टाकलं. आणि पुन्हा संन्याशाच्या दिशेनं निघाले.
असेच हे चोवीस वेळा झालं. प्रत्येक वेळी वेताळ कोडं विचारायचा. विक्रमादित्य त्याचं उत्तर देत. वेताळ पळून जायचा. पण विक्रमादित्य हार मानत नसत. ते पुन्हा परत येऊन त्याला उतरवायचे.
शेवटी पंचविसाव्या रात्री — विक्रमादित्य पुन्हा वेताळाला घेऊन निघाले. यावेळी वेताळ बोलला —
"राजा! तू खरंच महान आहेस. मी पाहिलं तू कधीच हार मानली नाहीस. आणि मला हे ही पाहिलं की तू सत्याला महत्त्व देतोस — आपल्या जीवापेक्षाही जास्त. ही न्यायप्रिय राजांची ओळख आहे."
"पण आता एक रहस्य सांगतो — तो संन्यासी खरं तर तंत्रसाधक आहे. तो माझ्याकडून एक भयानक तंत्रशक्ती मिळवू इच्छितो. जर तू मला त्याच्याकडे नेलंस, तर तो माझ्यापासून ती शक्ती घेईल आणि नंतर तुझा बळी देईल — कारण त्याला तुझ्या रक्ताचीही गरज आहे!"
"म्हणून मी तुला सावध करतो. तो तुला सांगेल की त्या मंदिरात साष्टांग दण्डवत घाल. तू त्याला म्हण की 'मला साष्टांग नमस्कार येत नाही, तू कर.' तो जेव्हा साष्टांग करायला झुकेल, तेव्हा तू त्याची मान कापून त्याच्या बळीच्या जागी त्याचाच बळी दे."
विक्रमादित्यांनी मंजूर केलं. वेताळाला घेऊन ते संन्याशाकडे पोचले.
संन्याशाने खरंच तेच सांगितलं — "महाराज, साष्टांग दण्डवत घाला." विक्रमादित्यांनी वेताळ ने सांगितल्याप्रमाणे केलं. संन्यासी झुकला, आणि विक्रमादित्यांनी एका झेपेत त्याची मान कापली.
संन्याशाचा बळी होताच आकाशात मोठा प्रकाश झाला. देव प्रकट झाले. त्यांनी विक्रमादित्यांना म्हटलं —
"राजन्! तू एक महान कार्य केलंस. हा संन्यासी कुटिल साधक होता. त्याने आधी अनेक राजांना फसवून मारलं होतं. तू त्याचा अंत केलास."
"तुझ्या न्यायप्रियतेमुळे, धैर्यामुळे, आणि सत्यनिष्ठेमुळे — तू अमर ठरलास. इतिहासात तुझं नाव सोनेरी अक्षरांनी लिहिलं जाईल. वेताळाच्या कथा तुझ्या नावाशी जोडल्या जातील. प्रत्येक मुलगा तुझ्या न्यायाची कथा वाचेल."
विक्रमादित्यांनी देवांना नमस्कार केला आणि शांतपणे आपल्या राजवाड्यात परतले.
लहान मित्रांनो, विक्रम-वेताळाच्या या गोष्टीतून आपण काय शिकलो?
म्हणून — जेव्हा तुम्हाला कोणतं कठीण काम करायचं आहे, किंवा एखादा कठीण निर्णय घ्यायचा आहे — तेव्हा विक्रमादित्यांची आठवण ठेवा. हार मानू नका. सत्य बोला. आणि नेहमी मोठ्या कर्तव्याचा विचार करा. तरच खरे विजेते बनू शकाल!
॥ सत्य, न्याय आणि धैर्य — हीच राजाची तीन मोठी संपत्ती ॥
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें