वारुळातून प्रकटलेला देव

आंध्र प्रदेशाच्या पश्चिमेला, कृष्णा नदीच्या काठावर, उंच पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले श्रीशैल्य क्षेत्र — हे केवळ एक तीर्थस्थान नाही, हे साक्षात परमेश्वराचे निवासस्थान मानले जाते. या पर्वताच्या आसपासच्या घनदाट अरण्याला कर्दळीवन म्हणतात. हे वन म्हणजे केळींच्या झाडांनी व्यापलेले, सूर्यकिरणही जेथे सहज पोहोचत नाहीत असे एक रहस्यमय ठिकाण. पक्ष्यांची किलबिल, वाऱ्याने हलणाऱ्या पानांचा सळसळाट, आणि दुरून येणाऱ्या झऱ्याचा अविरत संगीत — हे त्या वनाचे रूप.

या वनाच्या एका कोपऱ्यात, एका प्रचंड वृक्षाच्या खाली, एक महान योगी शेकडो वर्षांपासून काष्ठ समाधीत लीन होते. त्यांच्या भोवती लता वाढल्या होत्या, वेली गुंफल्या होत्या, आणि मुंग्यांनी हळूहळू एक प्रचंड वारूळ निर्माण केले होते. ते योगी म्हणजे दुसरे-तिसरे कोणी नव्हते — श्रीनृसिंह सरस्वती, दत्त परंपरेतील दुसरे महान अवतार.

श्रीनृसिंह सरस्वती यांनी आपले अवतारकार्य संपवताना इ.स. १४५७ च्या सुमारास श्रीशैल्य यात्रेच्या निमित्ताने या कर्दळीवनात प्रवेश केला होता. गाणगापूरच्या भक्तांना त्यांनी शेवंतीची फुले पाठवली आणि निरोप दिला — "आम्ही जातो श्रीशैल्यासी, कल्याण असो सर्वांसी." त्यानंतर ते वनात शिरले आणि दिसेनासे झाले.

पण ते खरोखरच गेले नव्हते. त्यांनी कर्दळीवनात एका एकांत स्थळी समाधी लावली. आणि मग काळाचे चक्र फिरत राहिले. दशके गेली, शतके गेली. त्यांच्याभोवती झाडे वाढली, झुडपे उगवली, आणि मुंग्यांनी सतत काम करत एक भव्य वारूळ उभे केले. बाहेरून पाहता तेथे फक्त एक जुने वारूळ दिसत होते — आत एक जागृत ब्रह्म तपश्चर्येत निमग्न होते.

तब्बल तीनशे वर्षे ही समाधी अखंड चालू राहिली.

इ.स. १७ व्या-१८ व्या शतकाच्या संधिकाळात, एके दिवशी सकाळच्या वेळी एक साधा लाकूडतोड्या आपली कुऱ्हाड खांद्यावर घेऊन त्या वनात शिरला. त्याच्या घरी कदाचित लहान मुले असतील, म्हातारी आई असेल, किंवा आजारी बायको असेल — त्याला लाकडे विकून पैसे मिळवायचे होते. तो साधा माणूस, ज्याला कदाचित माहीतही नव्हते की आज तो इतिहास घडवणार आहे.

त्याने जंगलात जाऊन झाडांची पाहणी केली. एक मोठे झाड दिसले, त्यावर डहाळी तोडण्यासाठी त्याने जोरात कुऱ्हाड उचलली. पण त्याचा घाव चुकला. ती कुऱ्हाड त्या झाडावर न पडता खाली असलेल्या जुन्या वारुळावर जोरात आदळली.

त्याच क्षणी एक अकल्पनीय गोष्ट घडली.

वारुळातून रक्ताची एक तीव्र चिळकांडी उडाली!

लाकूडतोड्या मागे झाला. त्याच्या हातातून कुऱ्हाड गळून पडली. हृदय धडधडू लागले. तो एकटाच जंगलात होता, आसपास कोणी नव्हते. घाबरलेल्या हातांनी त्याने वारुळाची माती हळूहळू बाजूला केली.

आणि जे दिसले ते पाहून त्याच्या श्वासाची गती थांबली.

वारुळात एक तेजस्वी महापुरुष आसनमांडी घालून बसलेले होते. त्यांच्या शरीरावर कोणतेही वस्त्र नव्हते. चेहऱ्यावर अपार शांती होती. पण मांडीतून रक्त वाहत होते — कुऱ्हाडीचा घाव त्यांच्या मांडीवर बसला होता.

लाकूडतोड्याने गुडघे टेकले. डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. तो हमसाहमशी रडू लागला. म्हणाला —

"मी बहु अन्यायी। परि घातले आपुल्या पायी। क्षमा करुनी लवलाही। अभय द्यावे मज दीना॥"

त्याला वाटले — हे ऋषी आता संतप्त होतील. मला शाप देतील. माझे आयुष्य संपले.

पण झाले उलटेच.

त्या समाधिस्थ महापुरुषांच्या ओठांवर एक मंद स्मित उमटले. त्यांनी हळूहळू डोळे उघडले. त्या नेत्रांमध्ये हजारो वर्षांचे तप होते, आणि त्याहूनही अधिक होती — निखळ करुणा.

ते म्हणाले — "तू महान पुण्यवंत आहेस. तुझ्यामुळे माझी समाधी भंग पावली आणि मी लोककल्याणासाठी बाहेर पडलो. तुझे परम कल्याण होईल."

आणि त्यांनी त्या लाकूडतोड्याच्या मस्तकावर आपला हात ठेवला.

त्याच क्षणी त्याच्या अंगातून वीज सळसळली. शरीरावर रोमांच उभे राहिले. त्याला अपूर्व असे काहीतरी जाणवले — जे कधीही शब्दांत सांगता येणार नव्हते. ते ज्ञानाचे, अनुभवाचे, आनंदाचे एक प्रचंड लोट होते.

त्याने अश्रूंनी त्या महापुरुषांच्या चरणांना अभिषेक केला.

आणि मग त्या महापुरुषांच्या मुखातून शब्द निघाले — "दत्तनगर, मूळ पुरुष, वडाचे झाड, मूळ मूळ."

हे शब्द बोलून ते उठले. त्यांची उंची पाहून लाकूडतोड्या थक्क झाला — जवळपास सात फुटांहून अधिक उंची, आजानुबाहू शरीर, आणि तेजाची अशी प्रभा की जणू सूर्यच त्या वनात उतरला आहे.

हेच ते श्री स्वामी समर्थ — दत्तपरंपरेचे चतुर्थ अवतार.

श्री स्वामी समर्थांना समजण्यासाठी आधी दत्त परंपरा समजणे आवश्यक आहे. ही परंपरा हजारो वर्षांची आहे.

सृष्टीच्या आरंभी अत्रिऋषी आणि त्यांच्या पत्नी अनसूया यांच्या पोटी एक दिव्य बालक जन्मला — श्रीदत्तात्रेय. हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे एकत्रित रूप होते. त्यांनी संपूर्ण भूतलावर फिरून ज्ञानाचा प्रसार केला, अनेक शिष्यांना घडवले.

युगे उलटली. कलियुगाच्या आरंभी श्रीपाद श्रीवल्लभ हे दत्तपरंपरेतील पहिले सत्पुरुष म्हणून आंध्र प्रदेशातील पीठापूर येथे चौदाव्या शतकात प्रकट झाले. त्यांनी आपले अवतारकार्य संपवताना भक्तांना वचन दिले — "मी पुन्हा येईन."

आणि ते आले — श्रीनृसिंह सरस्वती या नावाने कारंजानगर येथे. त्यांचा काळ इ.स. १३७८ ते १४५८ असा. त्यांनी गाणगापूर येथे श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या पादुकांची स्थापना केली. असंख्य भक्तांचा उद्धार केला. आणि मग श्रीशैल्य यात्रेच्या निमित्ताने ते कर्दळीवनात गेले आणि गुप्त झाले.

त्यांच्यानंतर तब्बल तीनशे वर्षे ही परंपरा नव्या अवताराची वाट पाहत होती.

ती वाट संपली त्या दिवशी — जेव्हा एका लाकूडतोड्याची कुऱ्हाड त्या वारुळावर पडली.

कर्दळीवनातून बाहेर पडलेल्या स्वामींचे शरीर खरोखरच असाधारण होते. तीनशे वर्षे समाधीत राहिल्यामुळे त्यांच्या काया एका वेगळ्याच तेजाने झळकत होती.

जे लोक त्यांना प्रत्यक्ष भेटले त्यांनी लिहून ठेवले आहे की स्वामींचे शरीर पाहताना डोळ्यांना एक विचित्र अनुभव येत असे — थेट नजर मिळवणे शक्य होत नव्हते, इतके ते तेजस्वी होते. त्यांची उंची सात ते सव्वासात फुटांपर्यंत असावी असा अंदाज समकालीन बखरींवरून येतो. त्यांच्या पादुकांवरून हे सहज लक्षात येते.

त्यांची त्वचा अत्यंत नितळ आणि कोमल होती. नखे इतकी मुलायम होती की न्हावी येऊन ते म्हणत — "हे गुलाबाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत, हातानेही तुटतात." त्यांचे पाय लोण्याहूनही मऊ होते — हात लावला की हाडे आहेत की नाही हे कळत नव्हते. चिखलातून गेले तरी पाय लखलखीत स्वच्छ राहत.

त्यांचे पोट मात्र गोल डेऱ्यासारखे भव्य होते — जणू सारे ब्रह्मांडच त्यात सामावले आहे असे भासे.

आणि एक अद्भुत गोष्ट — त्यांनी कितीही दिवस अंघोळ केली नाही, तरी शरीरातून सदैव धुपाचा सुगंध येत असे. हे सर्व भक्त अनुभवत होते. हा सुगंध ओळखण्यासारखा, अमुक एखाद्या धुपाचा, असा नव्हता — तो एक अलौकिक, अव्यक्त सुगंध होता जो मनाला शांत करत असे.

त्यांच्या मांडीवर कुऱ्हाडीचा घाव स्पष्ट दिसत असे — आयुष्यभर तो जखमेचा व्रण राहिला. कारण हे त्यांच्या पुनःप्रकटनाचे प्रमाण होते.

वारुळातून बाहेर आल्यावर स्वामी थांबले नाहीत. त्यांच्या मुखातून आपोआप उच्चारले गेले — "लोककल्याणासाठी निघालो."

ते प्रथम काशीक्षेत्री आले. तेथे काही काळ राहिले. मग गंगेच्या काठाने ते उत्तरेकडे निघाले. हरिद्वार गेले, केदारेश्वर पाहिले. पुढे पूर्वेकडे वळून ते बंगालमध्ये गेले. कलकत्ता पाहिले. काली मातेचे दर्शन घेतले.

प्रत्येक ठिकाणी ते काही काळ राहत. भेटणाऱ्यांना त्यांच्या स्तरानुसार मार्गदर्शन करत. कोणाला समाधी लावत, कोणाचा आजार बरा करत, कोणाच्या अहंकाराला धक्का देत, कोणाला भक्तीमार्ग दाखवत.

पण प्रत्येक ठिकाणी ते वेगळ्या नावाने ओळखले जात —

• काशीमध्ये चंचलभारती
• बंगालमध्ये एक अज्ञात अवधूत
• मंगळवेढ्यात नंतर दिगंबरबुवा

त्यांची कीर्ती आधी पसरत नव्हती — ते स्वतःहून कोणाला सांगत नव्हते की मी कोण आहे. ते फक्त वावरत राहत. आणि त्यांच्या सान्निध्याने जो अनुभव येई, त्याने लोक हळूहळू त्यांच्याकडे ओढले जात.

गोदातटाकावर आल्यावर ते दक्षिणेकडे वळले. हैद्राबादला गेले. तेथून पुढे सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढे येथे आले. हे ठिकाण म्हणजे अक्कलकोटाच्या दिशेने येणारा एक महत्त्वाचा थांबा होता.

मंगळवेढ्यात ते रानात राहत. कधी गावात येत. एका ब्राह्मण कुटुंबाने त्यांना जेवण देण्यास सुरुवात केली. हळूहळू त्यांच्याबद्दल माहिती पसरली. लोक गोळा होऊ लागले.

पुढे पंढरपूर, मोहोळ, सोलापूर — असे फिरत अखेर ते अक्कलकोट या छोट्या संस्थानाच्या नगरात प्रकट झाले.

श्री स्वामी समर्थांच्या प्रकटनाबद्दल एक गोष्ट श्री स्वामीसुत — हरिभाऊ तावडे — यांनी नोंदवली आहे, जी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

स्वामीसुत हे स्वामींचे अतिप्रिय शिष्य. स्वामी त्यांना "माझा सुत" म्हणत. एकदा स्वामींनी त्यांना मांडीवर बसवले आणि त्यांच्या पोटावर हात फिरवायला सांगितले. जेव्हा स्वामीसुतांनी तसे केले, तेव्हा त्यांना ध्यान लागले आणि त्यांच्या पूर्वजन्माची स्मृती जागी झाली.

त्यांना दिसले की पंजाबातील हस्तिनापूरापासून बारा कोसांवर "छेली खेडा" नावाचे एक गाव होते. तेथे विजयसिंग नावाचा एक आठ वर्षांचा मुलगा राहत होता. तो एकट्याने खेळत असे — इतर मुलांशी जास्त मिसळत नसे. गावाबाहेर एका मोठ्या वटवृक्षाखाली एक छोटी गणेश मूर्ती होती. हा विजयसिंग रोज तेथे जायचा आणि गणपतीशी गोट्या खेळायचा — एकट्याने दोन्ही बाजूंनी खेळत!

एके दिवशी त्याला वाटले — "रोज मीच खेळतो, आज बाप्पाने खेळायला हवे."

त्याने सर्व गोट्या गणपतीसमोर टाकल्या आणि म्हणाला — "बाप्पा, आज तुच खेळ."

त्याचे ते निरागस उद्गार ऐकताच आकाश ढगाळले, जमीन थरथरली, वारे वाहू लागले. आणि त्या गणेश मूर्तीच्या शेजारी धरणी दुभंगली — त्यातून एक तेजस्वी आठ वर्षांची बालमूर्ती प्रकटली!

ती मूर्ती म्हणजे दुसरे-तिसरे कोणी नव्हते — श्री स्वामी समर्थ.

त्या बालरूप स्वामींनी विजयसिंगाशी गोट्या खेळल्या. विजयसिंग हरला. स्वामींनी त्याला गोट्या उधार दिल्या आणि पुन्हा भेटण्याचे वचन देऊन ते तेथून गुप्त झाले.

हे विजयसिंग म्हणजे स्वामीसुतांचाच पूर्वजन्म होता!

आणि या संपूर्ण गोष्टीला स्वामींनी स्वतः मान्यता दिली — जेव्हा स्वामीसुतांनी स्वामींच्या प्रकट दिनाचा उत्सव अक्कलकोटात सुरू केला, तेव्हा स्वामी म्हणाले — "माझा बळ मी सदेह ज्या प्रकटलेल्या दिवसाचा उत्सव करत आहे."

हेच ते चैत्र शुद्ध द्वितीया — स्वामींचा प्रकट दिन.

कर्दळीवनात लाकूडतोड्याची कुऱ्हाड ज्या वेळी वारुळावर पडली आणि स्वामींच्या मांडीवर घाव बसला — तो व्रण स्वामींच्या आयुष्यभर त्यांच्या मांडीवर स्पष्टपणे दिसत राहिला.

भक्त विचारत — "हे काय आहे?"

स्वामी कधी सांगत, कधी नुसते हसत.

पण हा व्रण म्हणजे एक जिवंत प्रमाण होते. श्रीनृसिंह सरस्वती आणि श्री स्वामी समर्थ हे एकच आहेत, याचे हे शरीरावरील साक्ष होते.

ज्यांनी स्वामींना प्रत्यक्ष पाहिले त्यांनी लिहिले — "त्यांची काया जुनाट वाटत असली तरी वय चारशे-पाचशे वर्षांचे होते असे वाटे." हे स्वाभाविकच होते — कारण तीनशे वर्षे समाधीत राहिलेले शरीर आणि त्यापूर्वीचे आयुष्य मिळून त्यांचे जगाचे वय प्रचंड होते.

भगवान श्रीकृष्णांनी गीतेत सांगितले आहे — "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥"

धर्माची हानी होते तेव्हा मी अवतार घेतो — हे वचन.

इ.स. १८ व्या-१९ व्या शतकात भारत ब्रिटिश साम्राज्याच्या जोखडाखाली होता. लोकांचा आत्मसन्मान धोक्यात होता. धर्माचा अर्थ विसरला जात होता. अनेक पंथ, भेद, अंधश्रद्धा यांनी समाज विभाजित झाला होता.

अशा वेळी श्री स्वामी समर्थ कर्दळीवनातून बाहेर पडले.

त्यांनी राजापासून रंकापर्यंत, हिंदूपासून मुसलमानापर्यंत, पंडितापासून अज्ञापर्यंत — सर्वांना सोबत घेतले. कोणाचाही तिरस्कार नाही. कोणाचीही उपेक्षा नाही. सर्वांसाठी एकच — प्रेम.

श्री स्वामी समर्थांची कथा फक्त चमत्कारांची कथा नाही. ती एका अखंड प्रेमाची कथा आहे. एका महान आत्म्याने जगाच्या उद्धारासाठी तीनशे वर्षे वाट पाहिली — आणि मग एका साध्या लाकूडतोड्याच्या चुकीच्या घावाने ती प्रतीक्षा संपली.

त्या लाकूडतोड्याला त्याचे महत्त्व कळले असेल का? त्याने त्या दिवशी सकाळी घरातून निघताना विचारही केला नसेल की आज तो इतिहास बदलणार आहे.

पण परमेश्वराच्या योजनेत प्रत्येक गोष्ट विचारपूर्वक असते. एक साधा लाकूडतोड्या — जो समाजाच्या दृष्टीने क्षुद्र — त्याच्याद्वारे महान अवतार जगासमोर आला. हेच स्वामींचे पहिले शिक्षण होते — कोणीही क्षुद्र नाही.

पुढील एपिसोडमध्ये — स्वामींचा भारतभर प्रवास, वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाणे, आणि अखेर अक्कलकोटात पहिले पाऊल ठेवण्याचा दिव्य क्षण.

?️ श्री स्वामी समर्थ जय जय स्वामी समर्थ ?️

"भिऊ नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे।"