तीनशे वर्षे समाधीत राहिलेले स्वामी आता संपूर्ण भारत पाहणार होते!
कर्दळीवनात तीनशे वर्षांची समाधी संपवून, एका लाकूडतोड्याच्या चुकलेल्या कुऱ्हाडीच्या घावाने जागे झालेल्या श्री स्वामी समर्थांनी त्या वनातून बाहेर पाऊल टाकले — आणि जग पुन्हा एकदा एका दिव्य उपस्थितीने समृद्ध झाले.
पण ते थेट अक्कलकोटला गेले नाहीत. त्यांचा मार्ग खूप वेगळा होता. ते आधी संपूर्ण भारत पाहणार होते — आसेतू हिमाचल. पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंत, उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत. हजारो मैल. अनगणित तीर्थस्थाने. लक्षावधी माणसे.
हे भ्रमण म्हणजे केवळ पर्यटन नव्हते. हे जगाची परीक्षा होती — स्वामी जगाला पाहत होते आणि जग स्वामींना. कोण तयार आहे? कुठे त्यांची सर्वाधिक गरज आहे? कोणत्या भूमीत राहून ते सर्वाधिक उद्धार करू शकतात?
कर्दळीवनातून निघाल्यावर स्वामींनी प्रथम काशी गाठली. वाराणसी — हिंदू संस्कृतीचे हृदय. गंगेच्या काठावर वसलेले हे नगर साधू-संतांनी, तपस्व्यांनी, जिज्ञासूंनी सदैव भरलेले असते.
काशीत स्वामी कसे वावरले याचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध नाही. पण हे नक्की की ते चंचलभारती या नावाने तेथे काही काळ ओळखले गेले. चंचलभारती — म्हणजे जो एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही. चंचल. भटकणारा.
काशीत अनेक मोठे पंडित होते. वेद-वेदांगात पारंगत विद्वान होते. स्वामी त्यांच्याशी भेटले असतील का? कदाचित. कदाचित काही पंडितांना त्यांच्यातील असाधारण ज्ञानाची चुणूक जाणवली असेल. पण स्वामी कधीही स्वतःची ओळख सांगत नव्हते. ते फक्त वावरत होते — एखाद्या स्वतंत्र वाऱ्यासारखे.
गंगेत स्नान करताना ते तासन्तास जलात बुडी मारत बसत. वर आल्यावर किनाऱ्यावर बसून आकाशाकडे डोळे लावून पाहत राहत. लोक जमत. काही जात. पण त्यांच्या उपस्थितीत एक अव्यक्त शांती असे.
काशीनंतर स्वामींनी उत्तरेची वाट धरली. हरिद्वार — जेथे गंगा हिमालयातून मैदानात उतरते. गंगेचा तो प्रवाह पाहणे म्हणजे स्वर्गातून आलेल्या प्रवाहाचे दर्शन घेणे.
स्वामींनी हरिद्वारात स्नान केले. तेथून ते केदारेश्वराकडे निघाले — उंच हिमालयातील शिवाचे सर्वोच्च स्थान. ऊन-थंडी-वारा यांना जुमानत त्यांनी तो उंच मार्ग तुडवला. त्यांच्या शरीराला थंडी-ऊन काहीही जाणवत नसे — ते या सर्व द्वंद्वांपलीकडे होते.
केदारेश्वराच्या मंदिरात ते गेले. शंकराचे दर्शन घेतले. पण ते आत जाऊन उभे राहिले तेव्हा आत असलेल्या पुजाऱ्याला एक विचित्र अनुभव आला — त्याला वाटले जणू मंदिराचे वातावरण बदलले. एक वेगळाच प्रकाश जाणवला. तो स्वामींकडे पाहतच राहिला.
हिमालय पाहून स्वामी पूर्वेकडे वळले. बंगाल — संस्कृतीने, काव्याने, भक्तीने समृद्ध असलेला प्रांत. तेथे त्यांनी काली माईचे दर्शन घेतले. शक्तीच्या त्या उग्र आणि करुण स्वरूपाचे दर्शन.
कलकत्ता तेव्हा ब्रिटिश राजवटीचे मुख्य केंद्र होते. इंग्रजी राज्याची राजधानी. तेथे युरोपियन लोक, व्यापारी, कारकून, अधिकारी — सर्वांची गर्दी. स्वामी या गोंगाटात शांतपणे फिरत राहिले.
कलकत्त्यात एकदा काही श्रीमंत व्यापारी त्यांना भेटले. स्वामींनी त्यांना काहीतरी सांगितले — नक्की काय, ते कळले नाही. पण त्या व्यापाऱ्यांच्या आयुष्यात नंतर मोठे बदल झाले असे सांगतात.
बंगालनंतर स्वामी पुन्हा दक्षिणेकडे आले. गंगेच्या काठाने त्यांनी प्रवास केला. पुढे गोदावरीच्या तटाकावर आले. गोदावरी — दक्षिणेची गंगा. या नदीच्या काठावर अनेक महान तीर्थस्थाने आहेत.
गोदातटावर ते बराच काळ राहिले. नाशिक, त्र्यंबकेश्वर — या क्षेत्रांमध्ये त्यांनी वेळ घालवला. तेथील लोकांशी संवाद साधला. काही ठिकाणी ते दिवस-दिवस एकाच जागी बसून राहत. काही ठिकाणी वेगाने पुढे निघत.
गोदातटावरून ते हैद्राबाद गेले. हैद्राबाद तेव्हा निजामाचे राज्य होते. मुस्लिम बहुल शहर. येथे स्वामी काही काळ राहिले. येथेही त्यांनी स्वतःचे काम केले — हिंदू-मुस्लिम कोणाचाही भेद नाही, सर्वांसाठी समान करुणा.
अक्कलकोटला आल्यावर एकदा कलकत्त्याचे एक पारशी गृहस्थ दर्शनाला आले. त्यांनी विचारले — "स्वामी, आपण कोठून आलात?"
स्वामींनी उत्तर दिले ते ऐतिहासिक आहे —
"प्रथम आम्ही कर्दळीवनातून निघालो. पुढे फिरत फिरत कलकत्ता वगैरे शहरे पाहिली. बंगाल देश हिंडून काली देवीचे दर्शन घेतले. गंगा तटाकाने फिरत फिरत हरिद्वार व केदारेश्वर पाहिले. मग गोदातटाकाने हैद्राबादेस गेलो. तेथून पंढरपूर, बेगमपूर, मोहोळ, सोलापूर असे करत अक्कलकोटास आलो — तो येथेच आहो!"
या एका वाक्यात त्यांच्या संपूर्ण भारत भ्रमणाचा सारांश आहे. उत्तर ते दक्षिण, पूर्व ते पश्चिम — संपूर्ण देश त्यांनी पाहिला.
हिमालयाच्या प्रवासात एक उल्लेखनीय प्रसंग घडला. एका उंच ठिकाणी एक चिनी दांपत्य होते — ते तपस्वी असले तरी त्यांच्या मनात फार गर्व होता. आपण सर्वश्रेष्ठ साधक आहोत असा त्यांचा समज होता.
स्वामींनी त्यांना भेटले. काहीही न बोलता, केवळ आपल्या उपस्थितीने, त्यांचा गर्व उतरवला. ती दांपत्य मग विनम्र झाली. त्यांनी स्वामींना नमस्कार केला.
हिमालयाच्याच वनातील आणखी एक प्रसंग — एक पाडस पारध्याच्या जाळ्यात सापडले होते. त्याची आई बाजूला उभी होती, हताश होऊन. ते निरागस जीव त्या जाळ्यात तडफडत होते.
स्वामी तेथून जात होते. त्यांनी ते दृश्य पाहिले. ते थांबले.
त्यांनी त्या पाडसाकडे एकदा पाहिले — आणि जाळे आपोआप सैल झाले. पाडस बाहेर आले. आणि आईसह पळत गेले.
पारधी तेथे आला तेव्हा त्याला फक्त रिकामे जाळे सापडले. तो आश्चर्यचकित झाला. त्याने स्वामींकडे पाहिले. स्वामी पुढे निघाले होते.
जगन्नाथपुरी — ओडिशा. जेथे जगन्नाथ भगवान राज करतात. येथे अलवणीबुवा नावाचे एक थोर संन्यासी तीन साथीदारांसमवेत आले होते. पण दुर्दैवाने ते सर्व चौघे जोराच्या तापाने आजारी पडले. अन्न-पाण्यासाठी उठणेही शक्य नव्हते. हजारो यात्रेकरू होते, पण कोणीही त्यांची विचारपूस केली नाही.
बुवांनी जगन्नाथाचे अखंड नामस्मरण सुरू केले.
अचानक एक विलक्षण घटना घडली. वीज चमकावी तसा एक प्रकाश प्रकटला आणि त्यातून श्री स्वामी समर्थांची आजानुबाहू मूर्ती दिसली. त्यांचे नेत्र हिऱ्यांप्रमाणे तेजस्वी, पण त्यात चंदन-शीतलता. त्यांनी प्रसन्न मुद्रेने बुवांकडे पाहिले.
त्या एका दृष्टिक्षेपाने बुवांच्या शरीरात चैतन्य संचारले.
बुवा उठून बसले. ताप उतरला. ते म्हणाले — "आपण कोण? कोठून आलात?"
स्वामी हसले आणि म्हणाले — "अरे, आमचा वास अखंड विश्वात आहे. पण सह्याद्री, गिरनार, काशी, औदुंबर, कारंजा, नृसिंहवाडी, गाणगापूर ही आमची विशेष प्रीतीची स्थाने आहेत."
त्यानंतर शेजारच्या घरातून पंचपक्वान्नांचा वास येऊ लागला. स्वामींनी चौघांनाही तेथे जेवायला पाठवले. त्यांनी आकंठ भोजन केले. तृप्त झाले.
या संपूर्ण भ्रमणात स्वामी प्रत्येक ठिकाणी वेगळ्या नावाने ओळखले गेले —
त्यांनी स्वतःची खरी ओळख कोणालाही सांगितली नाही. ते कोण आहेत, कोठून आले, कुठे चालले — हे त्यांना जाणायचे तर त्यांच्या सोबत असणे, त्यांचा अनुभव घेणे आवश्यक होते. शब्दांनी ते सांगता येत नव्हते.
या काळात भारतावर ब्रिटिशांची पकड घट्ट होत होती. इस्ट इंडिया कंपनीचे राज्य पसरत होते. स्थानिक संस्थाने हळूहळू गिळली जात होती. लोकांवर कर लादले जात होते. शेतकरी भरडले जात होते.
स्वामींनी हे सर्व पाहिले. त्यांच्या डोळ्यांसमोर भारत बदलत होता. लोक दास्यात होते — शरीराने, मनाने, आत्म्याने. त्यांचा आत्मसन्मान जागवणे, त्यांना आतून बळकट करणे — हे त्यांचे काम होते.
पण ते राजकारण करायला आले नव्हते. शस्त्र उचलायला आले नव्हते. ते आले होते आत्म्याच्या जागरणासाठी.
ज्या माणसाचा आत्मा जागा होतो, तो बाहेरच्या कोणत्याही जोखडाला घाबरत नाही.
दक्षिणेकडे आल्यावर स्वामी मंगळवेढे येथे प्रकट झाले. हे सोलापूर जिल्ह्यातील एक गाव. तेथे ते रानात राहत. एखाद्या झाडाखाली बसत. खाण्याची काळजी नाही, राहण्याची काळजी नाही.
एक ब्राह्मण कुटुंब होते तेथे. ते स्वामींना जेवण देत. स्वामी त्यांच्या घरी जात, जेवत आणि निघत. त्या कुटुंबाने कधी प्रश्न विचारला नाही, स्वामींनी कधी स्पष्टीकरण दिले नाही.
मंगळवेढ्याला स्वामींच्या प्रकटनाचा ऐतिहासिक संदर्भ असा दिला जातो —
"शके सतराशे साठात। स्वामी जगदुद्धारार्थ। प्रकटले मंगळवेढ्यात। साक्षात दत्त अवतारे॥"
मंगळवेढ्यात श्री माणिकप्रभू यांच्याशी त्यांची भेट झाली. हे माणिकप्रभू स्वतः मोठे सत्पुरुष होते. त्यांनी स्वामींना ओळखले. दोन महान आत्म्यांची ती भेट शब्दांच्या पलीकडची होती.
त्यांच्या भेटीनंतर स्वामी निघाले — अक्कलकोटच्या दिशेने.
अक्कलकोटच्या आधी स्वामी पंढरपूर आले. भीमा नदीच्या काठावरचे हे क्षेत्र महाराष्ट्राचे आध्यात्मिक हृदय आहे. विठोबाचे मंदिर, वारकऱ्यांची भजने, टाळ-मृदंगाचा गजर.
स्वामी विठ्ठलाच्या मंदिरात गेले का? जर गेले असतील, तर विठ्ठलाने आपल्या या दिव्य पाहुण्याचे कसे स्वागत केले असेल? कोणाला माहीत नाही. पण हे नक्की की पंढरपूरच्या वातावरणाने स्वामींवर काहीतरी प्रभाव टाकला असेल.
वारकरी परंपरेत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव — या संतांनी जे भक्तिसाहित्य निर्माण केले, ते स्वामींनाही प्रिय होते. पुढे अक्कलकोटात ते कधी-कधी अभंगांची कडवी म्हणत असत.
पंढरपूरनंतर मोहोळ आणि सोलापूर — येथे काही काळ राहून स्वामी अखेर अक्कलकोट येथे आले.
अक्कलकोट हे सोलापूर जिल्ह्यातील एक छोटे संस्थान. भोसले घराण्याचे राज्य. तेव्हा येथे मालोजीराजे भोसले नुकतेच राज्यपदारूढ झाले होते.
स्वामी अक्कलकोटात पहिल्यांदा येताना तीन दिवस उपाशी होते. चिंतोपंत टोळ यांनी त्यांना घोड्यावर बसवून अक्कलकोटकडे आणण्याचा प्रयत्न केला. पण वाटेत एक अधिकाऱ्याची तातडीची हाक आल्यामुळे टोळ थोड्या वेळासाठी गेले. परत आले तेव्हा स्वामी नाहीसे झाले होते!
नोकर म्हणाला — "साहेब, 'हम किसीके ताबेदार नही' असे म्हणून ते पाच-दहा पावले पुढे गेले आणि एकाएकी दिसेनासे झाले!"
स्वामी मनोवेगाने थेट अक्कलकोटातील खंडोबाच्या देवळात प्रकट झाले. तो दिवस होता आश्विन शुद्ध पंचमी, शके १७७९, बुधवार.
श्री स्वामी समर्थांचे हे भारतभ्रमण केवळ शरीराचा प्रवास नव्हता. हे एका महान योजनेचा भाग होता.
त्यांनी संपूर्ण भारत पाहिला — त्याच्या दुःखाशी परिचित झाले. त्यांनी हिमालयाची थंडी, राजस्थानची उष्णता, बंगालचा पाऊस, दक्षिणेचे ऊन — सर्व अनुभवले. ते सर्व परिस्थितींत सारखेच राहिले — स्थिर, शांत, आनंदी.
त्यांनी लाखो माणसे पाहिली — त्यांची दुःखे, त्यांच्या आशा, त्यांच्या मर्यादा. आणि अखेर त्यांनी अक्कलकोट निवडले — कारण येथून ते सर्वाधिक उद्धार करू शकत होते.
अक्कलसे खुदा पहचानो — बुद्धीने परमेश्वराला ओळखा. स्वामींनी अक्कलकोट निवडले कारण या शब्दाची लोकांना सदैव आठवण व्हावी!
पुढील एपिसोडमध्ये — गुराख्याच्या मुलाने दिली परवानगी, अक्कलकोटातील पहिले पाऊल, चोळाप्पाची भेट आणि स्वामींचे पहिले वास्तव्य.
🕉️ श्री स्वामी समर्थ जय जय स्वामी समर्थ 🕉️
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें