एका निरागस बालकाच्या 'या' या एका शब्दाने बदलला अक्कलकोटचा इतिहास"
अक्कलकोट — सोलापूर जिल्ह्यातील एक छोटेसे संस्थान. भोसले घराण्याची राजवट. साधारण लोकसंख्या. शेती, व्यापार, मंदिरे — असा सामान्य गाव. या गावाला माहीत नव्हते की ते लवकरच जगातील एक महान तीर्थस्थान बनणार आहे. माहीत नव्हते की येथे एक असा अवतार येणार आहे की ज्याचे नाव घेतल्याने शतकानुशतके लाखो लोकांचे जीवन बदलेल.
पण परमेश्वराच्या योजनेत सर्व काही ठरलेले असते. आणि त्या योजनेची सुरुवात होते एका साध्या, निरागस, रानावनात गुरे चारणाऱ्या बालकापासून.
श्री स्वामी समर्थ अक्कलकोटात येण्याआधी काही दिवस गावाबाहेरील एका माळावर राहत होते. ते तेथे येऊन बसत. कधी झाडाखाली, कधी उघड्यावर. आकाशाकडे पाहत राहत. कधी अनिश्चित दिशेने चालत जात. एकटे.
त्या माळावर रोज एक गुराख्याचा मुलगा गुरे घेऊन यायचा. वय असेल दहा-बारा वर्षांचे. साधे कपडे, अनवाणी पाय, हातात एक काठी. तो गुरे चारत असताना हा नवीन आलेला माणूस त्याला दिसत असे.
आणि हे विलक्षण आहे — त्या मुलाला काहीच भीती वाटली नाही. गावातले मोठे-मोठे माणसे, पंडित, अधिकारी — ते स्वामींना पाहून साशंक होत. पण हा बालक? तो फक्त पाहत राहे. एक निरागस कुतूहल.
एके दिवशी स्वामींनी त्या मुलाला हाक मारली. मुलगा जवळ आला. स्वामींनी त्याला प्रेमाने विचारले —
"तुझ्या गावात येऊ का?"
मुलाने उत्तर दिले नाही. तो आपल्या गुरांकडे वळला आणि निघाला.
दुसऱ्या दिवशी पुन्हा स्वामींनी तेच विचारले —
"तुझ्या गावात येऊ का?"
पुन्हा मुलगा काहीच बोलला नाही.
तिसऱ्या दिवशी — तोच प्रश्न.
आणि या वेळी मुलगा थांबला. त्याने स्वामींकडे एकदा नीट पाहिले. त्या नजरेत कुतूहल होते, आपुलकी होती. आणि एका शब्दात त्याने उत्तर दिले —
"या."
"या" — हे एक छोटे मराठी शब्द. पण या शब्दाने किती मोठा इतिहास घडला!
विचार करा — राजे-महाराजे, पंडित-विद्वान, श्रीमंत-गर्भश्रीमंत यांच्याआधी एक साधा, अडाणी, गरीब गुराख्याचा मुलगा श्री स्वामी समर्थांचा प्रथम आमंत्रणकर्ता ठरला! त्याने परवानगी दिली आणि एक महाअवतार त्या गावात आला.
हे काही योगायोग नव्हता. स्वामींनी जाणूनबुजून हे केले. त्यांचा संदेश स्पष्ट होता — सर्वात लहान माणूस, समाजातील सर्वात दुर्लक्षित व्यक्ती — त्याच्याद्वारे मी येतो. मला मोठ्यांची परवानगी नको. निरागस मनाची परवानगी पुरे.
त्या मुलाचे नाव इतिहासाने नोंदवले नाही. पण त्याने दिलेला तो एक शब्द — "या" — तो अजरामर आहे.
मुलाच्या "या" नंतर स्वामी अक्कलकोटात आले. ते प्रथम खंडोबाच्या देवळाच्या कट्ट्यावर स्थानापन्न झाले. हे देऊळ आजच्या एस.टी. स्टँडसमोर आहे.
खंडोबाचे देऊळ म्हणजे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे शक्तिस्थान. खंडोबा हे शिवाचे एक रूप — भक्तांचे, शूरांचे, शेतकऱ्यांचे दैवत. स्वामींनी या ठिकाणाची निवड केली यात काहीतरी अर्थ असेल.
देवळाच्या कट्ट्यावर बसलेल्या स्वामींना पाहून काही लोक थांबले. काही कुतूहलाने पाहत राहिले. काही हसले. काही निघून गेले. पण स्वामी निर्विकार होते. त्यांना इतरांच्या प्रतिक्रियेशी काहीही देणेघेणे नव्हते.
तीन दिवस स्वामींनी काहीही खाल्ले नाही. तीन दिवस उपाशी — आणि तरीही त्यांच्या चेहऱ्यावर कोणतेही त्रासाचे, थकव्याचे चिन्ह नव्हते.
चौथ्या दिवशी चोळाप्पा नावाच्या एका माणसाचे लक्ष स्वामींकडे गेले.
चोळाप्पा हे एक सामान्य माणूस होते. अक्कलकोटातील रहिवासी. गरीब नव्हते, पण श्रीमंतही नव्हते. साधे जीवन, साधे विचार. पण त्यांच्या मनात एक विलक्षण संवेदनशीलता होती — दुसऱ्याचे दुःख पाहून आतून हलायची.
त्यांनी पाहिले की हा माणूस तीन दिवसांपासून उपाशी बसला आहे. चेहरा शांत आहे, पण पोट रिकामे असणार. चोळाप्पांना वाटले — याला अन्न द्यायला हवे.
त्यांनी स्वामींना विचारले — "चला, घरी जेवायला."
स्वामी उठले. चोळाप्पांसोबत गेले.
त्यांच्या घरी स्वामी बसले. चोळाप्पांनी जेवण वाढले. स्वामींनी जेवले. सहज, साधेपणाने.
त्या एका जेवणाने दोन आत्म्यांमध्ये एक अदृश्य बंधन निर्माण झाले. त्या दिवसापासून चोळाप्पा स्वामींचे एकनिष्ठ शिष्य झाले — आयुष्यभरासाठी.
चोळाप्पांनी स्वामींना घरी आणले — पण घरच्यांनी हे स्वागत केले नाही. चोळाप्पांची बायको आणि इतर घरातील माणसे म्हणाली —
"हे काय केलंस? एक वेडा घरात आणून ठेवला आहे!"
स्वामींचे वागणे खरोखरच सर्वसाधारण नव्हते. ते कधी बोलत, कधी नाही. कधी एकाच जागी तासन्तास बसत, कधी अचानक उठून निघत. कधी हसत, कधी शांत. कधी काहीतरी अनाकलनीय बोलत. लोकांना समजत नसे.
पण चोळाप्पा डगमगले नाहीत. त्यांना माहीत नव्हते का की हे महापुरुष आहेत? पण त्यांना काहीतरी जाणवत होते — हे माणूस वेगळे आहे. यांच्यात काहीतरी दिव्य आहे.
हा विश्वास हळूहळू सिद्ध होऊ लागला.
स्वामी चोळाप्पांच्या घरी राहू लागल्यावर हळूहळू अक्कलकोटकरांना त्यांच्या दिव्यत्वाची प्रचीती येऊ लागली.
एखादा आजारी माणूस स्वामींकडे आला आणि बरा झाला. कोणाला एखाद्या संकटातून मार्ग सापडला. कोणाचा प्रश्न त्यांनी न विचारताच ओळखला. कोणाच्या मनातील विचार त्यांनी सांगितले.
लोक बोलू लागले. चर्चा पसरू लागल्या. आणि हळूहळू दर्शनाला येणाऱ्यांची संख्या वाढू लागली.
यात मालोजीराजे भोसले यांचीही श्रद्धा दृढ झाली. ते स्वतः स्वामींचे भक्त बनले. स्वामी कधी-कधी राजवाड्यात जात — तेथे चार-चार दिवस मुक्काम करत. राजाच्या दरबारात महाराज बसत, तेव्हा ते राजेशाहीच्या थाटापेक्षाही वरच्या दर्जाचे वाटत.
खंडोबाच्या देवळातून पुढे स्वामींनी वटवृक्षाखाली आपले ठाण मांडले. हा वटवृक्ष अक्कलकोटातील सर्वात प्रसिद्ध स्थान बनले. आजही वटवृक्ष मंदिर हे अक्कलकोटचे मुख्य दर्शनस्थान आहे.
वटवृक्ष — या झाडाचे स्वामींशी एक विशेष नाते होते. "मूळ पुरुष वडाचे झाड" — हे त्यांचे स्वतःबद्दल सांगणे होते. वड हे अखंडत्वाचे प्रतीक. वड वाढतो, मोठा होतो, पारंब्या फुटतात, त्या जमिनीत रुजतात आणि पुन्हा नवा वृक्ष होतो. ही प्रक्रिया अखंड चालते — जशी गुरुपरंपरा चालते.
वटवृक्षाखाली बसून स्वामी ध्यान करत. लोकांशी बोलत. भक्तांना दर्शन देत. कधी लहान मुलांशी खेळत. कधी तासन्तास शांत बसत.
या वटवृक्षाला एक विशेष महत्त्व होते — स्वामींनी स्वतः भक्तांना सांगितले होते — "वडाच्या पारंब्या धरून बसा." अखंड गुरुनिष्ठा हाच त्याचा अर्थ.
अक्कलकोटात आल्यानंतर लगेचच एक प्रसंग घडला जो तेथील लोकांच्या मनात स्वामींबद्दल एक ठसा उमटवून गेला.
अहमदअली खाँ नावाचा एक रिसालदार होता. तो स्वामींकडे पाहून हसला — "हा नक्कीच वेडा असेल." त्याने ठरवले — याची थट्टा करायची.
त्याने एक रिकामी चिलीम उचलली. त्यात गांजाचा एकही कण नव्हता. विस्तव घातला — पण धूर येणार कुठून? ती चिलीम त्याने स्वामींसमोर धरली.
स्वामींनी एकदा त्याच्याकडे पाहिले. मग ती चिलीम हातात घेतली. तोंडाला लावली आणि ओढायला सुरुवात केली.
आणि — त्या रिकाम्या चिलमीतून गांजाचा काळानिळा धूर बाहेर येऊ लागला!
खाँसाहेब मटकन खालीच बसले. बोलणे बंद झाले. विनोद करण्याची इच्छा नाहीशी झाली. त्यांनी मनोमन स्वामींना वंदन केले.
हा काही वेडा नाही — हा अवलिया आहे. आणि अवलियाची थट्टा करणे हे धोकादायक आणि मूर्खपणाचे आहे — हे त्यांना कळले.
अक्कलकोटातील लोकांनी जेव्हा पहिल्यांदा स्वामींना पाहिले तेव्हा त्यांच्या मनात काय आले असेल?
एक अत्यंत उंच — सात फुटांहून अधिक — माणूस. त्यांच्या डोळ्यांत एक विचित्र तेज जे थेट पाहणे जड जाई. चेहऱ्यावर एक प्रसन्नता, एक शांती, जी कोणत्याही संकटाने, कोणत्याही परिस्थितीने ढळत नव्हती. शरीरावर कधी कौपीन, कधी अजिबात नाही. केस मोकळे. पाय अनवाणी.
पण त्यांच्या वागण्याबोलण्यात एक अगम्य आकर्षण होते. त्यांच्याशी बोलताना माणसाला वाटायचे — हे माझ्याबद्दल सर्व जाणतात. माझ्या मनात काय आहे ते त्यांना आधीच माहीत आहे.
कधी ते अत्यंत गंभीर असत — रुद्र रूप. कधी लहान मुलासारखे निरागस हसत. कधी एकाच वेळी असे काहीतरी बोलत की ते ऐकणाऱ्याला त्याच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न उत्तर मिळाल्यासारखे वाटे.
एकदा चिंतोपंत टोळ यांनी स्वामींना घोड्यावर बसवून आणण्याचा प्रयत्न केला होता. पण स्वामी रस्त्यातच अंतर्धान पावले.
नोकराने सांगितले — "ते म्हणाले, 'हम किसीके ताबेदार नही' आणि निघून गेले."
"आम्ही कोणाच्याही ताब्यात नाही."
हे स्वामींचे एक महत्त्वाचे वचन आहे. ते कोणाच्याही नियंत्रणात नव्हते — राजाच्याही नाही, भक्ताच्याही नाही. ते पूर्णपणे स्वतंत्र होते. त्यांची इच्छाच त्यांचा नियम होती. आणि ती इच्छा सदैव जगाच्या कल्याणाशी जुळलेली होती.
स्वामींनी अक्कलकोट का निवडले? असा प्रश्न अनेकांना पडतो.
एक उत्तर म्हणजे भौगोलिक — अक्कलकोट हे महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्रप्रदेशाच्या संगमावर आहे. येथून तिन्ही दिशेला माणसे पोहोचतात. म्हणजे स्वामींच्या कृपेचा प्रसार तिन्ही प्रांतांत सहज होऊ शकतो.
दुसरे उत्तर म्हणजे नाव — अक्कल + कोट — बुद्धीचा किल्ला. आणि स्वामींची घोषणा होती — "अकलसे खुदा पहचानो" — बुद्धीने परमेश्वराला ओळखा. या नावाची सतत आठवण राहावी म्हणून त्यांनी हे स्थान निवडले.
स्वामींच्या अक्कलकोट जीवनातील दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ म्हणजे चोळाप्पा आणि बाळप्पा.
चोळाप्पा — ज्यांनी पहिल्यांदा जेवण दिले. ज्यांच्या घरी स्वामी सर्वाधिक राहिले. स्वामींचे पुत्रवत प्रेम त्यांच्यावर होते.
बाळप्पा — धारवाड जिल्ह्यातील हवेरी गावचे. तेथे सावकारी, व्यापार चालत होता. पण एकदा अचानक वैराग्य आले. गाणगापूरला दोन महिने कडक अनुष्ठान केले. दृष्टांत झाला — अक्कलकोटला जा. ते आले. स्वामींना पाहताच साताजन्माची ओळख असल्यासारखे वाटले. बाळप्पांनी एकनिष्ठपणे सेवा केली.
स्वामींनी अक्कलकोटात एकूण २१ वर्षे वास्तव्य केले. शके १७७९ ते शके १८००. या काळात त्यांनी लाखो लोकांवर कृपा केली. असंख्य भक्तांचे आयुष्य बदलले. एक मोठी शिष्यपरंपरा निर्माण केली.
पण हे सर्व सुरू झाले होते एका साध्या गोष्टीने —
एक गुराख्याचा मुलगा म्हणाला "या" — आणि इतिहास बदलला.
पुढील एपिसोडमध्ये — स्वामींचा विलक्षण स्वभाव, त्यांची दिनचर्या, बालोन्मत्त पिशाच्चवृत्ती, आणि चोळाप्पाच्या निवडुंगाच्या बनातील परीक्षेची रोमांचक कथा.
🕉️ श्री स्वामी समर्थ जय जय स्वामी समर्थ 🕉️
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें