शेगावच्या उष्ट्या ताटातील परब्रह्म

श्री गजानन महाराजांच्या प्रकट लीलेची संपूर्ण कथा

॥ श्री गणेशाय नमः । श्री सरस्वत्यै नमः । श्री गुरुदेवाय नमः ॥

विदर्भाच्या मातीला संतांचा वारसा फार पुरातन आहे. तुकाराम, ज्ञानेश्वर, एकनाथ, नामदेव — या भूमीने आपल्या कुशीत किती पुण्यवंतांना जन्म दिला, याची गणतीच नाही. पण आजची आपली गोष्ट विदर्भातल्या एका छोट्याशा गावाची आहे — शेगाव. बुलढाणा जिल्ह्यातलं हे साधं, धुळीनं माखलेलं, पावसाळी चिखलात बुडालेलं गाव. इथे ना मोठे राजवाडे होते, ना भव्य मंदिरं, ना श्रीमंत व्यापारी पेठा. होते फक्त कष्टकरी शेतकरी, चिमुकल्या झोपड्या, आणि रोजच्या जगण्याशी झुंजणारी सामान्य माणसं.

पण नियतीनं या गावाच्या भाग्यात असं काहीतरी लिहिलं होतं की पुढे जाऊन हे शेगाव संपूर्ण भारतवर्षाला एक तीर्थस्थळ म्हणून ओळखलं जाणार होतं. कारण याच मातीवर, शके १८०० च्या सुमारास — म्हणजे इंग्रजी १८७८ साली — असा एक संत प्रकटला, ज्याच्या नुसत्या नावाने आजही लाखो भक्तांच्या डोळ्यांत अश्रू येतात. त्याचं नाव — श्री गजानन महाराज.

ती सकाळ इतर सकाळींसारखीच होती. शेगावच्या रस्त्यांवर बैलगाड्यांच्या चाकोऱ्यांचे आवाज, पाणक्यांचे हाक, चुलीतून निघणारा धूर, मंदिरातून येणारा भजनाचा सूर — सगळं रोजच्यासारखं. कुणाला कल्पनाही नव्हती की आज त्यांच्या गावात एक असा माणूस येणार आहे की ज्याच्या पावलांच्या स्पर्शानं ही मातीच पावन होऊन जाईल.

गावात एक धनाढ्य व्यक्ती राहत असे — बंकटलाल आगरवाल. व्यवसायानं वाणी, वृत्तीनं प्रामाणिक, स्वभावानं दानशूर. बंकटलालचं नाव गावात आदरानं घेतलं जायचं. त्याच्या दुकानावर सकाळपासून रात्रीपर्यंत गिऱ्हाईकांची रांग असे. पण बंकटलालच्या मनात एक खंत होती — ती म्हणजे त्याला खरा गुरू भेटला नव्हता. पुष्कळ साधू-संत, बैरागी, फकीर त्यानं पाहिले होते, पण त्याच्या आत्म्याला तृप्त करणारा, त्याच्या मनातल्या प्रश्नांना उत्तर देणारा कुणीच भेटला नव्हता.

त्याच्या मनात एक तीव्र इच्छा होती — "हे प्रभू, मला असा गुरू भेट जो शब्दाशिवायच मन समजेल, ज्याच्या नुसत्या उपस्थितीनं मनातले सगळे विकार धुऊन जातील." ही प्रार्थना त्याच्या ओठांवर नव्हती, हृदयात होती. आणि नियती कधी कुणाची प्रार्थना ऐकेल, हे सांगता येत नाही.

त्या दिवशी बंकटलाल आपल्या कामासाठी गावाबाहेर पडला होता. परत येताना त्याची नजर देवीदास पातुरकरांच्या वाड्यासमोर पडली. वाड्याच्या मागे एक चौथरा होता, आणि त्या चौथऱ्यावर एक तरुण माणूस बसला होता. पण तो ज्या स्थितीत होता, ती पाहून बंकटलाल थबकला.

त्या तरुणाच्या समोर उष्ट्या पत्रावळी पडलेल्या होत्या — आदल्या रात्री कुणीतरी जेवलेल्या, टाकून दिलेल्या. त्या पत्रावळींमध्ये उरलेलं अन्न, भात, भाजी, चटणीचे थेंब — सगळं काही उन्हात कुजण्याच्या स्थितीत. आणि तो तरुण त्या उष्ट्या अन्नाला अगदी स्वच्छ ब्राह्मणी जेवण असल्यासारखं शांतपणे सेवन करत होता. ना त्याच्या चेहऱ्यावर तिरस्कार होता, ना अन्नाबद्दल कुठलाही विचार. फक्त एक अव्यक्त शांतता.

बंकटलालचे पाय जागच्या जागी थांबले. त्यानं त्या तरुणाकडे एकटक पाहिलं. वय असेल पंचवीस-तीस वर्षाचं. अंगकाठी मजबूत, मुख तेजस्वी, डोळ्यांत असं एक गहिरं तेज की बंकटलालला त्या डोळ्यांकडे फार वेळ पाहता येईना. कपडे जवळजवळ नाहीतच — एक फाटकी कौपीन फक्त. केस लांब, जटा झालेले. शरीरावर धूळ होती, पण त्या धुळीतूनही एक प्रकारची कांती बाहेर पडत होती.

बंकटलालला धक्का बसला. उष्टं अन्न खाणारा कोणीतरी भिकारी असणार, पागल असणार, असं सर्वांना वाटायचं. पण या माणसाच्या डोळ्यांत बंकटलालला जे दिसलं, ते कुठल्या भिकाऱ्याच्या डोळ्यांत असू शकत नव्हतं. त्या डोळ्यांत होती एक खोल समाधी, एक अलिप्तता, एक असं काहीतरी जे शब्दांत मांडता येत नाही.

बंकटलाल हळूहळू त्या तरुणाजवळ गेला. त्यानं हात जोडले. विचारलं, "महाराज, आपण कोण? कुठून आलात?"

त्या तरुणानं वर पाहिलंच नाही. तो आपल्या जेवणात मग्न होता. बंकटलालनं पुन्हा विचारलं. आणि पुन्हा. पण उत्तर येईना. मग बंकटलालला कळलं — हा कोणी सामान्य माणूस नाही. हा कोणी अव्वल दर्जाचा साधू आहे, ज्याला बाह्य जगाची काही चिंताच नाही. ज्याच्यासाठी उष्टं अन्न आणि पंचपक्वान्नं सारखीच आहेत. ज्याच्यासाठी प्रशंसा आणि निंदा सारखीच आहेत.

बंकटलालचा डोळ्यांत अश्रू आले. त्यानं मनोमन प्रार्थना केली — "हे प्रभू, मी इतकी वर्ष ज्या गुरूसाठी झगडत होतो, तो आज माझ्यासमोर आहे का? पण असं कसं होईल? हा तर उष्टं अन्न खातो आहे..."

आणि अगदी त्याच क्षणी, त्या तरुणानं डोळे वर केले. एकदाच. पण त्या एका दृष्टीनं बंकटलालचं अंतःकरण उलटं-पालटं झालं. त्याला वाटलं — कुणीतरी त्याच्या आत्म्याला हलकेच स्पर्श केला. कुणीतरी त्याच्या मनातले सगळे प्रश्न एकाच क्षणात ऐकले आणि उत्तर दिलं — शब्दांशिवाय.

बंकटलालनं तिथेच जमिनीवर मस्तक टेकवलं. त्याला कळून चुकलं — ही गोष्ट सामान्य नाही. हा संत साधा-सुधा भिकारी नाही. हा कुणीतरी विशेष आहे.

बंकटलालनं तिथून उठून थेट घराचा रस्ता धरला. वाटेत त्याच्या मनात विचारांचं वादळ चालू होतं — "हा माणूस उष्ट्या पत्रावळीवर बसलाय. मी त्याला घरी कसा घेऊन जाऊ? लोक काय म्हणतील? घरचे काय म्हणतील? पण... पण मी त्याला तसाच सोडून आलो तर माझ्या मनाला शांती मिळणार नाही."

घरी पोहोचताच त्यानं बायकोला सांगितलं — "स्वयंपाक तयार ठेव. एक थोर संत येतो आहे." बायको चकित झाली. "कुठून आणताय इतक्या तातडीनं? आणि कोण संत?" बंकटलाल काही उत्तर देत नव्हता. त्यानं फक्त ताजी, स्वच्छ केळीच्या पानावर ताट वाढायला सांगितलं. भात, वरण, भाजी, पोळी, तूप, चटणी, गोडाच्या पदार्थांसकट. आणि स्वतः एक लोटा भरून पाणी घेऊन तो परत वाड्याकडे निघाला.

वाड्यापाशी पोहोचताच त्यानं पाहिलं — तो तरुण अजूनही तिथेच होता. आता मात्र त्याच्याभोवती दोन-तीन पोरं उभी होती. ती पोरं थट्टा करत होती — "हा बघा कसा आहे, उष्टं खातोय!", "वेडा आहे का काय हा?", "अंगातून घाण वास येतोय याच्या!"

बंकटलाल पुढे आला. त्यानं त्या पोरांना बाजूला हटवलं. खाली बसून हात जोडले. म्हणाला — "महाराज, आपण माझ्या घरी पधारावं. मी आपलं स्वागत करायला आलो आहे. मी जेवण वाढून ठेवलं आहे."

तो तरुण काहीच बोलला नाही. हसलाही नाही, रागावलाही नाही. फक्त बंकटलालकडे एकदा पाहिलं. आणि — चमत्कार म्हणावा असा क्षण — तो हळूहळू उठून उभा राहिला. बंकटलालचा हात धरून नाही, पण त्याच्या मागोमाग चालू लागला.

बंकटलाल त्या तरुणाला घेऊन घरी आला, तेव्हा संपूर्ण घर थक्क झालं. त्याच्या मोठ्या भावाला, त्याच्या काकांना, घरातल्या इतर सदस्यांना समजेना — हा वेडसर दिसणारा, कौपीनवाला, धूळ माखलेला माणूस आपल्या ब्राह्मणी घरात कशाला आणला?

"बंकटलाल, हे काय करतोयस?" मोठा भाऊ कडाडला. "आपलं घर, आपली परंपरा. असला माणूस घरात आणून तू जात बुडवायला निघाला आहेस का?"

बंकटलाल शांत होता. त्यानं फक्त एवढंच सांगितलं — "दादा, मला माहीत आहे तुम्हाला हे आवडलेलं नाही. पण मी आज जे पाहिलं, ते माझ्या आयुष्यातलं सर्वात अद्भुत दृश्य होतं. हा कोणी सामान्य भिकारी नाही. हा कुणीतरी थोर संत आहे, हे मी ओळखलंय. आणि मी आज त्यांना भोजन वाढल्याशिवाय राहणार नाही."

घरात मोठा वाद झाला. पण बंकटलालच्या निश्चयापुढे कुणाचंच चाललं नाही. त्यानं त्या तरुणाला अंगणात बसवलं, स्वच्छ पाण्यानं हात-पाय धुण्यास सांगितलं, आणि आपल्या हातानं पंचपक्वान्नांचं ताट त्यांच्यासमोर ठेवलं.

आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे — काही मिनिटांपूर्वीच ज्यांनी उष्टं अन्न खाल्लं होतं, तेच आता पंचपक्वान्नांचं ताट तेवढ्याच शांतपणे, तेवढ्याच निरासक्तीनं, ग्रहण करत होते. ना त्यांच्या डोळ्यांत आसक्ती होती, ना भूक. फक्त एक स्थिर शांतता.

जेवण संपल्यावर बंकटलालनं विनंती केली — "महाराज, आपण आता विश्रांती घ्यावी. पाहुणे म्हणून मी आपलं स्वागत करत आहे. आपण इथेच राहावं."

तो तरुण उठला. एका कोपऱ्यात गेला. आणि अचानक त्यानं तोंडानं एक मंत्र म्हणायला सुरुवात केली —

"गण गण गणात बोते... गण गण गणात बोते..."

ही ओळ तो पुन्हा पुन्हा म्हणत होता. बंकटलालला त्याचा अर्थ कळला नाही, पण त्याच्या कानांना तो ध्वनी अमृतासारखा वाटला. तो असा एक मंत्र होता ज्याचा कुठल्याच पुस्तकात उल्लेख नव्हता, पण ज्यात असं काहीतरी होतं की ऐकणाऱ्याच्या हृदयात ती शब्दं घुसून जात होती.

पुढे जाऊन हीच ओळ — "गण गण गणात बोते" — महाराजांची ओळख ठरली. आजही शेगावच्या मंदिरात आणि भारतभर पसरलेल्या त्यांच्या भक्तांच्या घरी हाच मंत्र सकाळ-संध्याकाळ ऐकू येतो. कारण हीच त्यांची स्वहस्ताक्षरांतली खूण होती.

बंकटलालनं विचारलं — "महाराज, आपलं नाव काय?" त्या तरुणानं उत्तर दिलं नाही. पण बंकटलालला आतून जाणवलं — हे "गजानन" आहेत. श्री गणेशाचं रूप, ज्यानं आज मनुष्यदेहात अवतरून पृथ्वीला पावन करायला आलं आहे. म्हणून त्या क्षणापासून बंकटलालनं त्यांना "गजानन महाराज" म्हणूनच संबोधलं. आणि आश्चर्याची गोष्ट अशी की महाराजांनी कधीच त्या नावाला विरोध केला नाही, कधीच नाकारलं नाही.

बंकटलालच्या घरी एक दिव्य संत येऊन राहिला आहे, ही बातमी शेगावात वाऱ्यासारखी पसरली. गावातले लोक आधी कुतूहलानं, नंतर श्रद्धेनं, आणि शेवटी भक्तीनं त्यांच्या दर्शनाला येऊ लागले.

काही लोक थट्टा करायला आले — "बघू तरी, बंकटलालनं कुणाला डोक्यावर बसवलंय!" पण महाराजांच्या समोर येऊन बसले की त्यांच्या तोंडून शब्दच फुटेना. त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू येत. आणि ते आपोआप हात जोडून बसून राहत.

काही लोकांचे आजार बरे झाले. काहींच्या घरचे झगडे मिटले. काहींना अपेक्षित संतान झालं. आणि महाराज? ते फक्त शांत बसले राहायचे. कुणाला आशीर्वाद देत नव्हते, कुणाला उपदेश करत नव्हते. फक्त "गण गण गणात बोते" हा मंत्र म्हणत. पण त्या नुसत्या उपस्थितीनं चमत्कार घडत होते.

घरच्या लोकांचा विरोध हळूहळू मावळला. बंकटलालची आई, बायको, भाऊ — सगळेच महाराजांच्या चरणी लागले. घरातच एक दिव्य वातावरण निर्माण झालं. भोजन, पूजा, भजन — सगळं काही महाराजांच्या उपस्थितीत वेगळ्या उंचीवर गेलं.

जो माणूस उष्ट्या पत्रावळीवरून बंकटलालच्या घरात आला होता, तोच पुढे शेगावचा कुलस्वामी, विदर्भाचा संरक्षक, आणि महाराष्ट्राचा एक थोर संत बनणार होता. पण ही फक्त सुरुवात होती. महाराजांच्या आयुष्यात पुढे अशा कितीतरी लीला घडणार होत्या — आजार बरे करणाऱ्या, मेलेल्यांना जिवंत करणाऱ्या, दुष्काळातही पाणी पाडणाऱ्या, श्रीमंतांचा अहंकार जाळणाऱ्या आणि गरिबांचं अश्रू पुसणाऱ्या.

पण त्या सगळ्या कथा पुढच्या अध्यायांत. आज इतकंच — एका साध्या वाण्याच्या प्रामाणिक हृदयानं एका थोर संताला शेगावच्या मातीत प्रथम दर्शन दिलं. आणि त्या एका दर्शनाची किंमत आज लाखो भक्तांच्या जीवनात मोजली जाते आहे.

संताची ओळख त्याच्या वस्त्रांवरून, खाण्यापिण्यावरून, बाह्य रूपावरून होत नाही. ती होते त्याच्या डोळ्यांच्या तेजावरून, त्याच्या अव्यक्त शांततेवरून, त्याच्या उपस्थितीच्या प्रभावावरून. बंकटलाल आगरवाल हा सामान्य वाणी होता, पण त्याच्या मनात गुरूची तीव्र इच्छा होती. आणि म्हणूनच, उष्ट्या पत्रावळीवर बसलेल्या त्या तरुणात त्याला परब्रह्म दिसलं.

आपल्यापैकी कितीतरी लोक रोज अनेक माणसांना भेटतात — पण आपण किती जणांच्या डोळ्यांत खरोखर पाहतो? किती जणांच्या आत्म्याला आपण जाणून घेतो?

हीच महाराजांची पहिली शिकवण — पाहायला शिका. खरोखर पाहायला शिका. कारण दिव्यता कधी कुठे, कोणत्या रूपात आपल्यासमोर येईल, याची गणतीच नाही.

॥ जय जय श्री गजानन महाराज ॥ ॥ गण गण गणात बोते ॥