ती चिलीम जी आपोआप पेटली

महाराजांचा पहिला सार्वजनिक चमत्कार

॥ श्री गणेशाय नमः । गुरुदेवाय नमः ॥ ॥ गण गण गणात बोते ॥

बंकटलाल आगरवाल यांच्या घरी श्री गजानन महाराज वास्तव्यास आले, ही गोष्ट शेगावात पसरली. पण लोकांची प्रतिक्रिया एकसारखी नव्हती. कुणी श्रद्धेनं डोकं टेकवायला येत होते, तर कुणी थट्टा करायला. कुणाला महाराजांच्या डोळ्यांत दिव्यता दिसत होती, तर कुणाला त्यांच्या कौपीनात आणि जटांत फक्त "एक वेडा फकीर" दिसत होता.

बंकटलाल मात्र शांत होते. त्यांनी ठरवलं होतं — कुणी काहीही म्हणो, ते महाराजांची सेवा करत राहणार. म्हणून त्यांच्या वाड्याच्या मागच्या बाजूस एक छोटी जागा महाराजांसाठी राखीव ठेवली गेली. रोज सकाळी स्वच्छ केलेलं अंथरूण, ताजं पाणी, सात्त्विक भोजन — सगळं नित्यनेमानं केलं जायचं. आणि महाराज? ते आपल्या समाधीत मग्न. कधी कशाची मागणी नाही, कधी कशाची तक्रार नाही. फक्त "गण गण गणात बोते" चा अखंड घोष.

त्या काळात — म्हणजे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात — गावोगावी तंबाखू ओढण्याचा प्रचंड प्रघात होता. हुक्का आणि चिलीम हीच पुरुषांची सायंकाळची करमणूक. शेगावच्या वाड्यांच्या ओसरीवर, चावडीवर, मंडईच्या कोपऱ्यावर — चिलीम पेटवायला कोळसे, तंबाखू भरायला तळहाताचे ठसे, आणि धूर सोडत बसलेले लोक — हे रोजचं दृश्य.

बंकटलाल यांच्या वाड्यावर रात्री गावातले मातब्बर लोक जमत. व्यापार, पीक-पाणी, राजकारण, गावच्या भांडण-तंट्यांच्या गप्पा — आणि त्या गप्पांच्या मध्ये चिलीम फिरायची. एक प्याली, दुसरा प्याला, मग तिसरा. प्रत्येकजण आपापल्या वळणानं तिचा झुरका घ्यायचा.

पण महाराजांना यापैकी कशाची ओढ नव्हती. ते त्यांच्या जागेवर शांत बसून असत. कुणी काही दिलं तरी सेवन करत, नाही दिलं तरी मागत नसत. भुकेची चिंता नाही, झोपेची चिंता नाही, मानमरातबाची चिंता नाही.

एक रात्री वाड्यावर नेहमीसारखीच सभा भरली होती. गोविंदशास्त्री टाकळीकर आले होते — गावातले विद्वान. दामोदरपंत कुलकर्णी आले होते — खात्याचे मामलेदार. आणि अजून पाच-सात मातब्बर मंडळी. चिलीम तयार करण्याची वेळ आली.

बंकटलाल यांनी विचारलं — "महाराज, थोडीशी चिलीम घेणार का?"

महाराजांनी फक्त हलकंसं स्मित केलं. ना होकार, ना नकार. पण त्या स्मितात असं काहीतरी होतं की बंकटलालला वाटलं — आज महाराज चिलीम घेतील. म्हणून त्यांनी एक स्वच्छ चिलीम मागवली, ताजी तंबाखू भरली, आणि कोळसा पेटवायला नोकराला सांगितलं.

पण इथेच गडबड सुरू झाली. नोकर बाहेर गेला आणि परत आला तेव्हा त्याच्या हातात पेटलेला कोळसा नव्हता. तो म्हणाला — "मालक, स्वयंपाकघरातली चूल विझली आहे. आणि बाहेर पावसाची सर इतकी जोरदार आहे की कुठूनच ज्योत मिळत नाही. शेजारच्या वाड्यांवरही गेलो, सगळीकडे चुली विझलेल्या."

ही गोष्ट त्या काळी फार दुर्मिळ नव्हती. पावसाळ्यात कधी कधी असं व्हायचं की वारा-पावसामुळे चुली विझायच्या, आणि नवी ज्योत पेटवणं कठीण व्हायचं. आगपेटी हा पदार्थ त्यावेळी इतका सामान्य नव्हता. लोकांना गारगोटीनं ठिणगी पाडावी लागे, किंवा मग दुसऱ्याच्या चुलीतून निखारा आणावा लागे.

गोविंदशास्त्री हसले. "अरे, आज तर चिलीम राहिली रे. महाराजांना पण नाही मिळणार." त्यांच्या आवाजात थोडीशी थट्टा होती. "पाहू, या योगींचे चमत्कार कधी दिसतात. आज तर साधं अग्नीही पेटवता येत नाहीए."

बंकटलालच्या मनात एकदम काहीतरी टोचलं. ते शास्त्रीबुवांच्या रोखानं पाहू लागले. पण तेवढ्यात —

महाराज ज्या जागेवर बसले होते, तिथून हलकेच उठले. त्यांनी बंकटलाल यांच्या हातातली चिलीम स्वतःच्या हातात घेतली. आणि — हीच ती गोष्ट जी पुढे शेगावच्या इतिहासात कोरली गेली — त्यांनी ती चिलीम तोंडाजवळ नेली, श्वास घेतला, आणि तंबाखूचा धूर सहजपणे बाहेर सोडला.

कोणत्याही कोळशाचा स्पर्श नाही. कोणतीही ज्योत नाही. कोणीही तिला पेटवलं नव्हतं. पण चिलीम पेटली होती. तिच्यातून तंबाखूचा धूर बाहेर येत होता, ज्या प्रकारे कोणत्याही पेटलेल्या चिलीमेतून येतो. वासही तसाच, धूरही तसाच, आणि ती लालसर ज्योत आत स्पष्ट दिसत होती.

सगळी सभा स्तब्ध झाली.

गोविंदशास्त्री ज्यांनी थोड्या वेळापूर्वी थट्टा केली होती, ते आता डोळे विस्फारून पाहत होते. दामोदरपंत — मामलेदार, ज्यांनी आयुष्यभर कोर्ट-कचेरीतल्या तर्क-वितर्काचंच पाणी पिलं होतं — त्यांच्या चेहऱ्यावर असा भाव होता की त्यांनी कधी पाहिला नव्हता. नोकर तर थरथरतच होता.

बंकटलाल यांच्या डोळ्यांत अश्रू आले. ते जमिनीवर मस्तक टेकवून बसून राहिले.

पण इथे कथा संपत नाही. महाराजांनी त्या चिलीमेचा एक झुरका घेतला, मग दुसरा. आणि मग ती चिलीम बंकटलाल यांच्याकडे दिली. म्हणाले फक्त एक शब्द — "घ्या."

बंकटलाल थरथरले. एक तर महाराजांचा आदेश, दुसरं म्हणजे ज्या चिलीमेला कोणी पेटवलं नव्हतं, त्यातून आता धूर निघत होता. त्यांनी ती चिलीम घेतली, झुरका घेतला. नेहमीच्या तंबाखूसारखाच वास, नेहमीसारखाच धूर.

मग ती चिलीम गोविंदशास्त्रींकडे गेली. तेच शास्त्रीबुवा जे आत्ता थट्टा करत होते. त्यांचं हात कापत होतं. पण त्यांनी झुरका घेतला. आणि त्या क्षणी त्यांच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागलं. ते बोलता बोलता थांबले — "महाराज, मला माफ करा. मी तुमच्याबद्दल जे बोललो ते अज्ञानानं बोललो. मला माहीत नव्हतं तुम्ही कोण आहात."

महाराजांच्या चेहऱ्यावर तीच पूर्वीची शांती. ना अहंकाराचा भाव, ना विजयाचा. जणू त्यांच्यासाठी हा कोणताही चमत्कार नव्हता. ते जसे तंबाखू पेटवू शकत, तसेच अन्न देऊ शकत, पाणी देऊ शकत, आजार बरे करू शकत — कारण त्यांच्यासाठी या सगळ्या गोष्टी एकच होत्या. जो परब्रह्माशी तादात्म्य पावला आहे, त्याला बाह्य साधनांची गरज भासत नाही.

दुसऱ्या दिवशी सकाळपर्यंत ही गोष्ट संपूर्ण शेगावात पसरली. "ऐकलंत का? बंकटलालच्या वाड्यावर त्या साधूनं काल चिलीम पेटवायचा कोळसाच नव्हता, तरी पेटवली. तंबाखूचा धूर निघत होता खरंच!"

ज्यांनी आदल्या रात्री महाराजांची थट्टा केली होती — आणि असे लोक गावात बरेच होते — त्यांच्या चेहऱ्यावर आता संशय उमटू लागला होता. "कदाचित हे खरंच काही वेगळं आहेत. आपण अंदाज चुकवला असेल."

पण महाराज स्वतः मात्र पूर्णपणे अलिप्त. लोकांनी प्रशंसा केली तरी काही नाही, निंदा केली तरी काही नाही. ते आपल्या जागेवर शांत बसून "गण गण गणात बोते" म्हणत राहायचे. कुणी आलं की हसून पाहायचे, कुणी गेलं तरी हसून पाहायचे.

बंकटलाल यांनी या प्रकारानंतर आपल्या मित्रांना सांगितलं — "हे जे काही घडलं ते आपल्या डोळ्यांसमोर घडलं. यामागे काही फसवणूक नव्हती. म्हणजे हा सामान्य माणूस नाही, हे तर निश्चित. पण मला तुम्हाला एक गोष्ट सांगायची आहे — आपण या चमत्कारांपलीकडे पाहिलं पाहिजे. महाराजांना चमत्कार दाखवायचा नाहीए, ते स्वतःहून ही करत नाहीत. आज जे झालं ते कदाचित आपल्या श्रद्धेची परीक्षा होती, आणि ती परीक्षा आपल्यापैकी कुणी पास झालं, कुणी नापास."

पुढच्या दिवसांत महाराजांनी एक खूप साधी पण गहन गोष्ट उच्चारली. कुणी विचारलं — "महाराज, काल तुम्ही चिलीम कशी पेटवली?"

महाराज हसले. म्हणाले — "अग्नी आत आहे. अग्नी बाहेर शोधायचा कशाला?"

बस्स. एक वाक्य. पण त्या एका वाक्यात एक पूर्ण उपनिषद होतं. अग्नी आत आहे. माणसाच्या आत. प्रत्येकाच्या आत. आत्मरूप अग्नी. ज्ञान, भक्ती, साक्षात्कार — सगळं काही आत आहे. बाहेरून दुसरं काहीच मिळत नाही. जो हे ओळखतो, त्याला बाहेरचा कोळसा, बाहेरची ज्योत, बाहेरचा गुरू — काहीच लागत नाही. आणि जो हे ओळखत नाही, तो आयुष्यभर बाहेर शोधत राहतो आणि शेवटी रिकामाच राहतो.

बंकटलाल यांनी हे शब्द आपल्या वहीत लिहून ठेवले. आजही शेगाव संस्थानच्या जुन्या दस्तऐवजांमध्ये ही ओळ कुठेकुठे सापडते — "अग्नी आत आहे, बाहेर शोधू नका."

या घटनेनंतर शेगावात महाराजांची ओळख बदलली. आधी जे लोक "तो वेडा साधू" म्हणत होते, ते आता "ते महाराज" म्हणू लागले. आधी जे थट्टा करत होते, ते आता दर्शनाला येऊ लागले. आणि सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट — ज्या लोकांनी काल रात्री त्या चमत्काराला साक्षीदार होते, त्यांचं आयुष्य बदललं. गोविंदशास्त्री पुढे आपल्या आयुष्यातली बरीच वर्षं महाराजांच्या सेवेत घालवणार होते. दामोदरपंतांचं अहंकार त्या एका रात्रीतून ओसरून गेला होता — पुढे जाऊन तेही पक्के भक्त बनले.

पण महाराज हे सगळं पाहत होते आणि हसत होते. कारण त्यांच्यासाठी "चिलीम पेटवणं" आणि "एखादं फूल वेचणं" यात काही फरकच नव्हता. दोन्ही गोष्टी आत्मसाक्षात्कार झालेल्या माणसासाठी एकच. हाच त्यांचा संदेश होता — चमत्कारांच्या मागे लागू नका. चमत्कार म्हणजे आत्मसाक्षात्काराचा बाह्य अवशेष. खरी कमाई आत आहे.

संत चमत्कार दाखवण्यासाठी अवतार घेत नाहीत. ते त्यांच्या आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीतून सहज, अनायासे काही गोष्टी घडवू शकतात — जसं आपण श्वास घेतो किंवा सोडतो. पण त्यांच्यासाठी तो चमत्कार नसतो, तो त्यांचा स्वभावच असतो.

जे लोक चमत्कार पाहून भक्त होतात, ते कधी ना कधी चमत्कार न दिसल्यावर भ्रमनिरास होतात. पण जे लोक संताच्या डोळ्यांच्या तेजाला पाहून, त्यांच्या उपस्थितीतल्या शांतीला अनुभवून भक्त होतात, त्यांची भक्ती कधीच ओसरत नाही.

बंकटलाल आगरवाल यांचं भाग्य हे होतं की त्यांनी महाराजांना उष्ट्या पत्रावळीवर ओळखलं — चमत्कार पाहायच्या आधीच. आणि म्हणून पुढच्या त्यांच्या आयुष्यात कुठलाही चमत्कार त्यांच्या भक्तीला कमी-जास्त करू शकला नाही.

आपल्यालाही हीच शिकवण — दिव्यता बाह्य चमत्कारांत नाही, ती आत आहे. अग्नी आत आहे. शोधायला बाहेर जायचंच नाही.

॥ जय जय श्री गजानन महाराज ॥ ॥ गण गण गणात बोते ॥