जनराव देशमुखाचा अहंकार

सत्ता आणि संत यांच्यातला संघर्ष — आणि शेवटी झुकलेलं डोकं

॥ श्री गणेशाय नमः । गुरुदेवाय नमः ॥ ॥ गण गण गणात बोते ॥

बंकटलाल आगरवाल यांच्या वाड्यावरून श्री गजानन महाराजांची कीर्ती जसजशी पसरू लागली, तसतसं गावातल्या काही लोकांना ती गोष्ट खुपायला लागली. कारण माणसाच्या स्वभावात एक दुर्गुण असतो — दुसऱ्याची प्रशंसा सहन न होणं. आणि जेव्हा ती प्रशंसा एका वेडसर दिसणाऱ्या, कौपीनवाल्या साधूची होत असते, तेव्हा तो दुर्गुण अधिकच टोकदार होतो.

अशाच मनोवृत्तीच्या व्यक्तींपैकी एक होता — जनराव देशमुख. शेगावपासून थोडं अंतरावर त्याचं देशमुखी होतं. जमीन-जुमला, गुरंढोरं, नोकर-चाकर, पाटलाची पगडी — सगळ्या गोष्टी त्याच्याकडे होत्या. पण त्याहीपेक्षा जास्त त्याच्याकडे होतं — एक भयानक मोठा अहंकार. "मी देशमुख! माझं वजन गावात कुणाच्याही पेक्षा जास्त. साधू-बैरागी आले तर मला नमस्कार करूनच जातील. मला नमस्कार न करणारा कोण असतो?"

जनरावच्या या वृत्तीची त्याच्या नोकरांनाही माहिती होती. आणि एक दिवस त्यानं ऐकलं — "बंकटलालकडे जो साधू उतरला आहे, त्यानं चिलीम पेटवली. लोक त्याला 'गजानन महाराज' म्हणतात. आणि तो कुणालाच नमस्कार करत नाही. नातेवाईक देशमुख आले तरी डोकं हलवत नाही."

जनरावच्या तळपायाची आग मस्तकात गेली. "हे काय? माझ्या भागात माझ्याहून मोठा कुणी असू शकत नाही! त्या भिकारड्या साधूला धडा शिकवायलाच पाहिजे."

एका सकाळी जनराव आपल्या नोकरांचा मोठा कारवाँ घेऊन शेगावच्या दिशेनं निघाला. घोडं, पगडी, चांदीचा हुक्का, चार-पाच नोकर — सगळ्या मानमरातबांनिशी. त्याच्या मनात होतं — "जाऊन त्या साधूला सांगतो, माझ्या मागे तू उठून उभा रहा. नाहीतर माझ्या जमिनीवरून तुझ्या पावलांचा निशाणही पुसून टाकेन."

बंकटलाल यांच्या वाड्याजवळ पोहोचताच जनराव घोड्यावरून उतरला. वाड्याच्या बाहेरून मोठ्या आवाजात हाक मारली — "बंकटलाल! कुठे आहात? बाहेर या!"

बंकटलाल हाक ऐकून बाहेर आले. जनरावला पाहून त्यांनी हात जोडले. म्हणाले — "देशमुख, या, आत या. काय सेवा करू?"

"मला त्या तुमच्या साधूकडे घेऊन चला." जनराव कडाडला. "आणि मला सांगा, तो माझ्यासमोर उठून उभा राहतो की नाही ते बघायचं आहे."

बंकटलाल यांनी त्याच्या स्वराची धार ओळखली. ते हसले — एक कसंतरीसं हसू. म्हणाले — "देशमुख, महाराज म्हणजे साधेसुधे साधू नाहीत. ते कुणासमोर उठण्यासाठी इथे आलेले नाहीत. त्यांची स्थिती समाधीची आहे. त्यांना आपण 'बहिर्मुख व्यवहार' अपेक्षित नाही."

"बहिर्मुख व्यवहार? ते काय? मला जुळवाजुळव्यांचे शब्द बोलू नका. मी देशमुख आहे. माझ्यासमोर तो उठेल, नाहीतर त्याची भीक मिळणार नाही."

बंकटलाल काही बोलणार तेवढ्यात जनराव सरळ आत घुसला. वाड्याच्या मागच्या ओसरीवर महाराज नेहमीच्या जागी बसले होते. डोळे अर्धोन्मीलित, मुख शांत, हातांत तुळशीची माळ हलकेच फिरत होती, आणि मुखातून — "गण गण गणात बोते."

जनराव त्यांच्यासमोर उभा राहिला. खाकरून आपलं अस्तित्व जाहीर केलं. महाराज तसेच. डोळे उघडलेच नाहीत. त्यांच्या मुखातून मंत्राचा घोष चालूच.

"ओ साधू!" जनराव कडाडला. "मी आलोय. देशमुख. उठा."

महाराज तसेच. एक श्वास, दोन श्वास. मंत्र चालूच — "गण गण गणात बोते."

जनरावच्या डोक्यात रक्त चढलं. त्यानं हातातली काठी जमिनीवर आपटली. "तुला काही कळतंय का? मी देशमुख आहे! माझ्यासमोर लोक हात जोडून उभे राहतात. आणि तू — एक भिकारी — माझ्याकडे पाहायचं पण कष्ट घेत नाहीस?"

बंकटलाल मधे पडले — "देशमुख, थांबा. महाराजांना त्रास देऊ नका. ते समाधीत आहेत."

"समाधी? हा सगळा ढोंगाचा प्रकार आहे!" जनराव म्हणाला, आणि मग त्यानं जे केलं ते करू नये. त्यानं आपली काठी उगारून महाराजांच्या दिशेनं मारायला हात उचलला.

बंकटलालचा आवाज गळ्यातच बंद झाला. वाड्यातले नोकर थबकले. आणि जो कोणी ती दृश्य पाहत होता, त्याला असं वाटलं की आता काहीतरी भयंकर घडणार.

पण काठी हवेतच राहिली.

जनरावच्या काठी धरलेल्या हाताला अचानक काहीतरी झालं. तो आपलं हात खाली आणू पाहत होता, पण हात खाली येत नव्हता. हात उचलून ठेवायचा प्रयत्न केला, पण हात तसाच अंतराळात अडकलेला. जणू कुणीतरी अदृश्य शक्तीनं त्याच्या मनगटाला बांधून ठेवलं होतं.

"हे... हे काय होतंय?" जनरावच्या आवाजात भीती. "माझा हात... हलत नाहीए..."

त्यानं दुसरा हात लावून आपला उजवा हात खाली आणायचा प्रयत्न केला. तरीही नाही. त्याचा चेहरा घामानं भिजला. डोळे पांढरे पडू लागले.

आणि तेव्हा — फक्त तेव्हा — महाराजांनी डोळे उघडले. पण फार वेगळ्या प्रकारे. त्या डोळ्यांत आत्ता ती शांत समाधी नव्हती. त्यांत होतं एक अग्नीसारखं तेज. एक प्रचंड शक्ती. एक अधिकारी अधिकार.

जनरावच्या तळपायांपासून मस्तकापर्यंत थंड लहर गेली. त्या डोळ्यांच्या नजरेला तो जिवंत राहू शकेल असं त्याला वाटेना. त्याची काठी अचानक हातातून सुटली, हात आपोआप खाली आला, आणि त्याचे गुडघे आपोआप वाकले. तो दणकन जमिनीवर बसला.

बंकटलाल एकटक पाहत होते. नोकर थरथरत होते. कुणालाच काही समजत नव्हतं. फक्त एवढं स्पष्ट होतं — काहीतरी अद्भुत, काहीतरी अदृश्य, काहीतरी न सांगण्यासारखं घडलं होतं.

जनराव जमिनीवर बसून रडू लागला. हातानं आपली पगडी काढून बाजूला फेकली. म्हणाला — "महाराज, माफ करा. मी अंध होतो. मला माहीतच नव्हतं तुम्ही कोण आहात. मी अहंकारानं अंध झालो होतो..."

महाराज शांतपणे पाहत होते. त्यांच्या मुखावर ना राग, ना उपहास, ना विजय. फक्त एक करुणा. ती करुणा जी फक्त खरंच पवित्र असलेल्या आत्म्यांच्या डोळ्यांत असते.

जनरावनं स्वतःचं डोकं महाराजांच्या पायांवर ठेवलं. म्हणाला — "मी आपलं काही ऐकेन. आपण जे सांगाल ते करेन. पण मला अहंकारापासून मुक्त करा."

महाराज थोडा वेळ शांत राहिले. मग त्यांनी अगदी हलकेच जनरावच्या डोक्यावर हात ठेवला. एका क्षणासाठी. आणि म्हणाले — "जा. देशमुखी सांभाळ. पण माणूस असल्याची विसर पडू देऊ नकोस."

बस्स. एक वाक्य. पण त्या एका वाक्यात आयुष्यभराचा उपदेश होता. देशमुखी म्हणजे पद. ते बाहेरचं. पण माणूसपण आत आहे. पद हरवलं तरी चालतं, माणूसपण नाही हरवायचं.

जनराव मस्तक टेकवून तसाच काही वेळ बसून राहिला. बाहेर पडला तेव्हा त्याची चालण्याची ढब बदललेली होती. नोकरांनी पाहिलं — मालकाचा खांदा झुकलेला, डोळे ओले, चेहऱ्यावर एक नवीन प्रकारची शांती. ज्या जनरावनं घोडाझुलवत वाड्यात प्रवेश केला होता, तोच आता पायी चालत बाहेर पडत होता. आणि वाटेत त्याला भेटलेल्या प्रत्येक माणसाला — अगदी फकीराला, मजुराला, छोट्या पोराला — तो आधी हात जोडून नमस्कार करत होता.

ही गोष्ट दुसऱ्या दिवशी संपूर्ण शेगावात पसरली. जनराव देशमुखासारख्या उगाच्या माणसानं महाराजांसमोर डोकं टेकवलं — हे ऐकून लोकांच्या डोळ्यांना विश्वास बसेना. पण साक्षीदार बरेच होते. आणि ज्यांनी जनरावला नंतर पाहिलं, त्यांना त्याच्यातल्या बदलाची साक्ष लगेच पटली.

गावातल्या इतर मातब्बर लोकांना यातून एक धडा मिळाला. जे थट्टा करायला बसले होते, ते आता गप्प झाले. जे शंका करायला तयार होते, ते आता दर्शनाला यायला लागले. आणि सर्वात महत्त्वाचं — ज्यांचा अहंकार जनरावसारखाच बेलगाम होता, त्यांनी आपल्या मनात स्वतःशीच ठरवलं — "इथे यायचं तर अहंकार सोडूनच यायचं. नाहीतर आपलंही जनरावसारखं काही व्हायचं."

पण महाराजांच्या जीवनात याचा कुठला फरक पडला नाही. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते नेहमीच्या जागी, नेहमीच्या पद्धतीनं — "गण गण गणात बोते" म्हणत. कुणी जनरावबद्दल विचारलं तर त्यांच्या चेहऱ्यावर तेच नित्य स्मित. त्यांच्यासाठी "जनरावच्या अहंकाराचा भंग" ही गोष्ट कोणताही चमत्कार नव्हता. ती फक्त त्यांच्या उपस्थितीचा एक नैसर्गिक परिणाम होता. सूर्य उगवला की अंधार जातो — त्यासाठी सूर्याला विशेष काही करावं लागत नाही. तसंच महाराजांच्या उपस्थितीनं अहंकाराचा अंधार आपोआप दूर होत होता.

बंकटलाल मात्र त्या प्रसंगाची आठवण आयुष्यभर ठेवणार होते. कारण त्यांना त्या एका दृश्यानं एक मोठी गोष्ट शिकवली — संताच्या उपस्थितीत गर्व बाळगू नका, आणि संताला तुच्छ समजायची चूक तर मुळीच करू नका. ते जे काही करू शकतात, त्याची माणसांना कल्पनाच नसते.

जनराव देशमुख त्या दिवसानंतर पूर्ण माणूस बनला. गावात त्याची प्रतिमा बदलली. आधी जो लोकांच्या भीतीचा विषय होता, तो आता आदराचा विषय बनला. त्यानं आपल्या जमिनीतून शेगाव संस्थानला मोठं दान दिलं. महाराजांच्या भोजनाची व्यवस्था त्यानं अनेक वर्षं स्वतःच्या खर्चानं चालवली. आणि त्याच्या मुलांना त्यानं सांगितलं — "देशमुखी सांभाळा, पण माणूसपण विसरू नका."

त्याच्या मृत्यूच्या वेळी म्हणतात — त्याच्या ओठांवर शेवटचे शब्द होते: "गण गण गणात बोते."

अहंकार हा माणसाचा सर्वांत मोठा शत्रू आहे. धन, सत्ता, ज्ञान, सौंदर्य — कुठलीही गोष्ट एक माणसाला अहंकारी बनवू शकते. आणि अहंकारी माणूस खूप गोष्टी कमावतो — पण आत्मानुभव कधीच नाही. कारण अहंकाराच्या भिंतीच्या आत आत्म्याचा प्रकाश पोहोचत नाही.

संत आपल्या उपस्थितीनं ती भिंत हलवतात. कधी प्रेमानं, कधी शांततेनं, आणि कधी — जनरावच्या बाबतीत झालं तसं — एका अदृश्य शक्तीच्या ठिणगीनं. पण हे करताना त्यांच्या मनात ना द्वेष असतो, ना विजयाचा आनंद. फक्त एक करुणा — "हा माणूस जागा झाला; आता त्याचा मार्ग खुला झाला."

म्हणून जर आपल्या आयुष्यात कधी कुणी संताला, कुणी पूज्य व्यक्तीला, कुणी ज्येष्ठाला अपमान करण्याची इच्छा होईल, तर थांबावं. कदाचित ती व्यक्ती अशी कुणी असेल जिची आपल्याला कल्पनाही नाही. आणि अपमान केल्यावर जे काही होईल त्याची किंमत आयुष्यभर मोजावी लागेल. किंवा — जनरावच्या भाग्यानं — एका क्षणात आयुष्य बदलूनही जाईल.

॥ जय जय श्री गजानन महाराज ॥ ॥ गण गण गणात बोते ॥