अध्याय १: अवतार परंपरा — दत्तात्रेय, श्रीपाद, नृसिंह सरस्वती, स्वामी समर्थ

ज्या क्षणी मानवाच्या मनावर अंधाराचा पडदा पडतो, ज्या क्षणी सत्याची वाणी क्षीण होते, अधर्म डोकं वर काढतो आणि भक्ताच्या डोळ्यांत निराशेचा अश्रू उमटतो — त्या क्षणी काहीतरी अद्भुत घडतं. आकाशाच्या त्या निळ्या पडद्यामागून एखादी कृपामूर्ती पृथ्वीवर हळूच उतरते, आणि माणसाला पुन्हा पुन्हा सांगते: "घाबरू नकोस. मी आहे." हे आश्वासन — हीच अवतार परंपरेची मूळ कल्पना. ईश्वर कधीच दूर नसतो; तो फक्त रूप बदलून येतो — युगाच्या गरजेनुसार, भक्ताच्या आर्ततेनुसार, काळाच्या वेदनेनुसार.

भारतीय परंपरेत 'अवतार' म्हणजे केवळ देवाचं पृथ्वीवर येणं नव्हे — तो एक सोहळा आहे, एक करार आहे, एक वचन आहे. भगवान श्रीकृष्णांनी भगवद्गीतेत स्वतः सांगितलं — जेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येते, अधर्म प्रबळ होतो, संत-सज्जनांच्या डोळ्यांत पाणी येतं, तेव्हा तेव्हा ईश्वर स्वतःला नवीन रूपात निर्माण करतो. हे वचन वेदांच्या काळापासून आजपर्यंत लाखो भक्तांच्या हृदयात जिवंत आहे. आणि त्या वचनाची साक्ष म्हणजे — आपल्या भूमीवर वेळोवेळी आलेले अनेक अवतार.

राम — मर्यादा पुरुषोत्तम. कृष्ण — लीलापुरुष. बुद्ध — करुणासागर. हे महाअवतार. पण याखेरीज कितीतरी छोटे-मोठे अवतार युगायुगात आले — कधी संत म्हणून, कधी योगी म्हणून, कधी दिव्य पुरुष म्हणून, कधी अगदी फकीराच्या वेषात भिकेसाठी हात पुढे करत. भक्ताच्या आर्त हाकेला उत्तर म्हणून आले. सर्वच्या सर्व त्याच एका तत्त्वाची रूपं. आणि याच परंपरेत एक अति विशेष धारा आहे — दत्तावताराची धारा. ही धारा शाश्वत आहे, अखंड आहे, आणि आजही वाहत आहे.

प्राचीन काळी एक तेजस्वी ऋषी होते — अत्रि महर्षी. त्यांची पत्नी होती सती अनसूया. अनसूयेच्या पतिव्रत्याची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरलेली होती. तिचा संयम, तिची भक्ती, तिची एकनिष्ठा — या तीन गुणांमुळे स्वर्गातील देवांच्या सिंहासनांनाही कधी कधी हादरे बसायचे. एक दिवस सरस्वती, लक्ष्मी आणि पार्वती — या तिन्ही महादेवींच्या मनात कुठून तरी एक छोटीशी शंका डोकावली: "खरंच कोणत्याही मानवी स्त्रीची पतिव्रता शक्ती आपल्यासारखी असू शकते का? या अनसूयेची एकदा परीक्षा घ्यायला हवी."

मग ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर — तिन्ही देव साधूंच्या वेषात अत्रि ऋषींच्या आश्रमाकडे निघाले. भगव्या वस्त्रांत, हाती कमंडलू, खांद्यावर झोळी. आश्रमात पोहचताच अनसूयेने त्यांचं स्वागत केलं. पाण्याने पाय धुतले. आसन दिलं. फळं, मूळं, मध अर्पण केला. पण साधूंनी एक विचित्र अट घातली — "माते, आम्हाला अन्न हवं आहे. पण एकाच अटीवर — तू त्या अन्नाचं वाटप करताना तुझ्या अंगावर एकही वस्त्र नसावं."

अनसूयेच्या मनात एक क्षण वादळ उठलं. कोणतीही स्त्री त्या क्षणी थबकेल. पण तिच्या पतीच्या तपश्चर्येवर, तिच्या स्वतःच्या एकनिष्ठतेवर तिचा अढळ विश्वास होता. तिने डोळे मिटले. मनातल्या मनात पतीचं स्मरण केलं. आणि एक शब्द उच्चारला — "होय. मी येते."

जेव्हा तिने डोळे उघडले, तिन्ही देव सहा महिन्यांच्या लहान बालकांच्या रूपात पाळण्यात पडलेले होते! ब्रह्म, विष्णू, महेश — तिन्ही देव एकदम तिचे पुत्र झाले. अनसूयेच्या तपोबलाने त्यांचं वार्धक्य गळून पडलं, आणि उरलं फक्त मातेसमोर बाळाचं निर्मळ रूप. अनसूयेने त्यांना थोपटलं. दूध पाजलं. आणि हसली.

जेव्हा सरस्वती, लक्ष्मी आणि पार्वती आपल्या पतींना शोधत आल्या, तेव्हा अनसूयेने त्यांना तिन्ही पाळण्यात बाळांच्या रूपात दाखवलं. तिन्ही देवींचा अहंकार त्या क्षणी चूर्ण झाला. त्यांनी अनसूयेच्या पायावर डोकं ठेवलं, क्षमा मागितली, आणि आपल्या पतींना मूळ रूप देण्याची विनंती केली. अत्रि ऋषी आणि अनसूया एकमेकांकडे पाहून हसले. आणि म्हणाले — "तिन्ही देव आता आमचे पुत्र आहेत. ते आता एकच रूप घेतील आणि या आश्रमात राहतील."

म्हणून ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर एकत्र होऊन एक स्वरूप झालं — दत्तात्रेय. तीन मुखं, सहा हात, चार वेद त्यांच्या मागे चालणारे, गाय आणि चार श्वान सोबती. हा एकच ईश्वर — सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णू, आणि संहारक महेश — सर्व एकत्र. दत्त म्हणजे "दिलेला" — अनसूयेला पुत्र म्हणून दिलेला. आत्रेय म्हणजे "अत्रिचा पुत्र." म्हणजे दत्तात्रेय म्हणजे — अत्रि-अनसूयेचा परमपुत्र, आणि याच जगाचा परमपिता.

दत्तात्रेय हे शाश्वत अवतार. ते कधीच अदृश्य होत नाहीत — फक्त रूप बदलतात. कधी डोंगरदर्यांत भटकणारे योगी म्हणून, कधी नदीच्या काठी ध्यानस्थ साधू म्हणून, कधी नगराच्या रस्त्यावर भिक मागणारे फकीर म्हणून, कधी राजाच्या दरबारी अचानक प्रकटणारे सिद्धपुरुष म्हणून. भक्ताला जिथे शोधायचं असतं, तिथे ते आहेत. भक्ताच्या डोळ्यांत पाणी आलं की त्यांचं रूप त्या अश्रूतच उमटतं.

पण भारताच्या भूमीवर तीन विशेष अवतार दत्तात्रेयांचे आले — जे आजही "दत्तावताराची त्रयी" म्हणून पूजले जातात. हे तीन अवतार म्हणजे:

पहिला — श्रीपाद श्रीवल्लभ.
दुसरा — श्री नृसिंह सरस्वती.
तिसरा — श्री स्वामी समर्थ.

आणि या तिसऱ्या अवताराचीच कथा आपण आता ३० अध्यायांत वाचणार आहोत. पण ती कथा सांगण्याआधी पहिल्या दोन अवतारांचा थोडासा परिचय आवश्यक आहे — कारण त्यांच्याच पावलांच्या पाऊलखुणांवरून स्वामी समर्थांची कथा सुरू होते.

चौदाव्या शतकाचा पूर्वार्ध. पीठापुरम — आजच्या आंध्र प्रदेशातील पूर्व गोदावरी जिल्ह्यातलं एक छोटंसं पवित्र गाव. इथे एका सात्त्विक ब्राह्मण कुटुंबात एक तेजस्वी बालक जन्माला आला — श्रीपाद. पुढे जाऊन त्यांनी कृष्णेच्या काठी कुरवपूर हे आपलं प्रमुख निवासस्थान केलं. लहानपणापासूनच त्याच्यात काहीतरी असामान्य होतं. त्याचे डोळे — जणू कुठल्यातरी अनादि सत्याकडे पाहणारे. त्याचं बोलणं — सहज पण मर्मस्पर्शी. त्याचा हात कोणत्याही दुःखाला स्पर्श करताच, ते दुःख आपोआप विरून जायचं. आई-वडिलांना सुरुवातीला कळलं नाही, पण नंतर त्यांच्या लक्षात आलं — हा साधा मुलगा नाही. हा कुणीतरी विशेष आत्मा आहे.

वयाच्या सोळाव्या वर्षी श्रीपादांनी संसार सोडला. आई-वडिलांना नमस्कार केला. आजीला मिठी मारली. पण कुठे जातो हे त्यांनी कोणालाही सांगितलं नाही. ते निघाले — दक्षिणेच्या दिशेने. पण लोकांच्या मुखातून लवकरच एक नाव वाहू लागलं — "श्रीपाद श्रीवल्लभ. हे साधे संत नाहीत. हे दत्तात्रेयांचे अवतार आहेत."

त्यांनी दक्षिण भारतात भ्रमण केलं. कुरवपूर — हे त्यांचं मुख्य निवासस्थान. इथे ते अनेक वर्षं राहिले. भक्तांच्या वेदना दूर केल्या. कुणाला असाध्य रोगातून मुक्त केलं. कुणाच्या घरी अन्नाचा कण नसताना अचानक कणग भरली. कुणाला पुत्रलाभ झाला. कुणाला आत्मज्ञानाची दृष्टी मिळाली. एका कुष्ठरोग्याच्या अंगाला त्यांनी फक्त हात फिरवला, आणि त्याच्या त्वचेवरचं काळजी पडलेलं रोगाचं चिन्ह क्षणार्धात गायब झालं — माणूस तेजस्वी होऊन उठला.

पण काही कारणाने श्रीपादांचा अवतार अल्पकाळचाच होता. वयाच्या तिसाव्या वर्षाच्या आसपास ते कृष्णा नदीच्या प्रवाहात अदृश्य झाले. भक्तांना वाटलं — आम्ही श्रीगुरूंना गमावलं. पण जाण्यापूर्वी त्यांनी एक शब्द दिला होता — "मी पुन्हा येईन. नवीन रूपात. नवीन भूमीत. भक्तांची हाक ऐकू आली की मी थांबणार नाही."

आणि खरोखरच ते परत आले.

पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला — महाराष्ट्रातील कारंजा गावात एका विद्वान ब्राह्मण कुटुंबात एका बालकाचा जन्म झाला. त्याचं नाव ठेवलं — नरहरी. हा बालक तीन वर्षांचा झाला तरी एकही शब्द बोलत नव्हता. आई-वडिलांच्या मनात धास्ती बसली. वैद्यांना दाखवलं, मंत्रोचार करवले, उपवास केले — काहीच फायदा झाला नाही. एका दिवशी आई हतबल होऊन अंगणात बसली होती. नरहरी तिच्याजवळ आला. तिच्या डोळ्यांत डोळे घालून पाहिलं. आणि अचानक — स्पष्ट उच्चारात — वेदोचार सुरू केला!

आईच्या हातातून फुलांची परडी गळून पडली. कुठून शिकला हा मुलगा? कोणी शिकवलं? — कोणीच नाही. ते स्वतः वेदांचं ज्ञान होतं, जे त्याच्या जिभेवर जन्मतःच वसलेलं होतं.

पुढे नरहरीने संन्यास घेतला आणि "नृसिंह सरस्वती" हे नाव धारण केलं. त्यांनी गाणगापूर — भीमा आणि अमरजा या दोन नद्यांचा संगम — हे आपलं स्थान केलं. इथे ते अनेक वर्षं राहिले. त्यांच्या पायाशी असंख्य भक्तांची गर्दी जमली. त्यांच्या अमृतमय वचनांनी हजारो जीवनं फुलली. एका विधवेचा एकुलता पुत्र अकस्मात मरण पावला होता — श्रीगुरूंनी आपला हात त्या मृत बालकाच्या कपाळावर ठेवला, आणि बालक डोळे उघडून हसला. एका भुकेल्या ब्राह्मणाची झोळी श्रीगुरूंनी फक्त स्पर्श केली, आणि त्यातून अन्नाचा प्रवाह सुरू झाला, जो दिवसभर थांबलाच नाही.

गाणगापूरचा महिमा अपार झाला. श्रीगुरूंनी इथेच 'श्री गुरुचरित्र' घडवून घेतलं — दत्तसंप्रदायाचा महान ग्रंथ, जो आजही महाराष्ट्रात लाखो घरांत श्रद्धेने वाचला जातो. प्रत्येक गुरुवारी, प्रत्येक दत्त जयंतीला, हजारो भक्त तो ग्रंथ हातात घेतात — आणि त्या पानांतून श्रीगुरूंचा आवाज त्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचतो.

पण एक दिवस श्रीगुरूंनी आपल्या प्रिय भक्तांना जवळ बोलवलं. म्हणाले — "मी आता कर्दळी वनात निघतो. कर्दळी म्हणजे केळीचं वन. तिथे मी समाधीस्थ होणार. पण घाबरू नका — माझा अवतार संपलेला नाही. योग्य काळी मी पुन्हा प्रकट होईन. नवीन रूपात. नवीन नावात. पण माझ्याच आत्म्याने. भक्तांची हाक ऐकू येणं बंद होणार नाही."

ते कर्दळी वनात गेले. एका तेजस्वी केळीच्या खुंटाजवळ बसले. डोळे मिटले. आणि समाधीस्थ झाले. किती वर्षं? — कोणालाच ठाऊक नव्हतं. वर्षं गेली. शतकं गेली. वन बदललं. भोवतालची झाडं उगवली, मरली, पुन्हा उगवली. लोकांना वाटलं — श्रीगुरू आता या युगातून गेले. पण भक्तांच्या मनात एक अंधुकशी आशा होती — "ते परत येतील. नक्की येतील."

आणि सुमारे साडेतीनशे वर्षांनंतर — एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला — कर्दळी वनात एक असाधारण घटना घडली.

एका लाकूडतोड्याने रोजच्याप्रमाणे आपल्या कुऱ्हाडीसह वनात प्रवेश केला. केळींची जुनाट खुंटं तोडून घरी न्यायची, हा त्याचा रोजचा रिवाज. एका विशिष्ट खुंटाजवळ तो थांबला — हे खुंट जरा वेगळं वाटलं. लांबलचक. सावलीत असूनही त्याच्यावरून एक मंद प्रकाश यायचा. पण लाकूडतोड्याने त्याकडे लक्ष दिलं नाही. त्याने कुऱ्हाडी उचलली. आणि घाव घातला.

पुढच्या क्षणी त्याची कुऱ्हाडी थबकली. खुंटातून — रक्त वाहायला लागलं!

लाकूडतोड्या भीतीने थरथरला. कुऱ्हाडी हातातून पडली. त्याने पाहिलं — खुंट हलू लागलं. आतून एक तेजस्वी मूर्ती हळूहळू बाहेर येत होती. पांढरा साधा वेष. लांब दाढी. केसांतून जणू स्वतःचा प्रकाश पसरणारा. आणि डोळे — असीम शांतीचे, अनंत करुणेचे, अनादि कालाचे साक्षीदार असणारे. तीच मूर्ती पुढे महाराष्ट्राच्या भूमीवर "स्वामी समर्थ" म्हणून प्रसिद्ध झाली. हाच दत्तात्रेयांचा तिसरा अवतार. हेच नृसिंह सरस्वतींनी दिलेलं वचन — आज पूर्ण होत होतं.

लाकूडतोड्याने पाया पडून थरथरत्या आवाजात क्षमा मागितली. स्वामींनी मंद स्मित केलं. हलक्या आवाजात म्हणाले — "घाबरू नकोस, बाळा. हे होणारच होतं. तू निमित्तमात्र. आता मी इथून निघणार. भक्तांच्या हाका माझ्या कानांत येऊ लागल्या आहेत."

आणि मग सुरू झाला स्वामी समर्थांचा प्रवास — उत्तरेकडून दक्षिणेकडे, पूर्वेकडून पश्चिमेकडे. कधी हरिद्वारच्या घाटांवर, कधी काशीच्या मणिकर्णिकेवर, कधी जगन्नाथपुरीच्या समुद्रकाठी. कधी हैद्राबादच्या रस्त्यांत साध्या भिकाऱ्यासारखे, कधी मंगळवेढ्याच्या वडाखाली ध्यानस्थ. प्रत्येक ठिकाणी त्यांची लीला अद्भुत. कधी ते एकाच क्षणी दोन गावांत दिसायचे. कधी कुणालाही न दिसता तासन्तास गायब व्हायचे. कधी एखाद्या भक्ताला फक्त स्वप्नात दर्शन देऊन त्याचं संपूर्ण आयुष्य उलटवून टाकायचे.

शेवटी — सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट या छोट्याशा गावात ते स्थिरावले. साधारण १८५६ चा काळ. अक्कलकोटच्या एका विशाल वडाच्या झाडाखाली ते बसायचे. प्रथम लोकांना वाटलं — हा कुणी विक्षिप्त, अर्धवट कपडे घातलेला साधू आहे. कुणी हसायचं. कुणी मागे फिरायचं. पण काही दिवसांत त्यांचं दिव्य स्वरूप ओळखणारे भक्त येऊ लागले — एकेक करून, हळूहळू. चोळप्पा महाराज, बाळप्पा महाराज, सुंदराबाई, तात्यासाहेब खापर्डे — असे शेकडो भक्त त्यांच्या पायाशी जमू लागले.

अक्कलकोट हे स्वामींचं अंतिम स्थान बनलं. इथे त्यांनी सुमारे २२ वर्षं वास्तव्य केलं. हजारो लीला घडवल्या. हजारो दुःखितांचे अश्रू पुसले. कुष्ठरोग्यांचे रोग बरे केले. मृत बाळांना जिवंत केलं. व्यापाऱ्यांचे कर्ज फेडले. विद्यार्थ्यांना यश दिलं. अहंकारी राजांचा अहंकार उतरवला. इंग्रज अधिकाऱ्यांनाही श्रद्धावान भक्त बनवलं. आणि सर्व — सर्व — भक्तांना एकच आश्वासन दिलं. चार छोटी पण अमर शब्दं —

"भिऊ नकोस. मी तुझ्या पाठीशी आहे."

ही चार शब्दं आजही, स्वामी समर्थांच्या महासमाधीला १४८ वर्षं उलटून गेल्यानंतरही, करोडो भक्तांच्या जीवनात उजेड भरत आहेत. कुठल्याही संकटात माणूस फक्त डोळे मिटतो, "श्री स्वामी समर्थ" असं हलक्या आवाजात म्हणतो — आणि कुठून तरी, अदृश्य पण निःशंक, ती चार शब्दं त्याच्या कानांत येतात.

३० एप्रिल १८७८ — चैत्र वद्य त्रयोदशी. या दिवशी श्री स्वामी समर्थांनी अक्कलकोटात महासमाधी घेतली. पण त्यांच्या जाण्याने कथा संपली नाही — खरी कथा तर इथून पुढे सुरू झाली. कारण भक्तांना समाधीनंतरही त्यांचं दर्शन होऊ लागलं — स्वप्नात, ध्यानात, संकटाच्या क्षणी, अगदी बस-स्टॉपवर एखाद्या अनोळखी फकीराच्या डोळ्यांत. आजही होतात. कुठल्या तरी गल्लीतल्या एखाद्या भक्ताच्या डोळ्यांत त्यांचं रूप उमटतं, आणि त्या भक्ताच्या जीवनातला अंधार पळून जातो.

ही जिवंत कथा आहे. हे जिवंत आश्वासन आहे. हाच सनातन धर्माचा खरा गाभा.

पुढच्या अध्यायात आपण पाहू त्यांच्या पहिल्या अवताराची सविस्तर कथा — श्रीपाद श्रीवल्लभांची. कुरवपूरच्या नदीकाठावर कोरल्या गेलेल्या एका दिव्य चरित्राची. ती कथा सांगण्याआधी मात्र — एक क्षण थांबू. हात जोडा. मनात "श्री स्वामी समर्थ" म्हणा. आणि त्या चार शब्दांचा अनुवाद आपल्या स्वतःच्या जीवनासाठी मागा —

"भिऊ नकोस. मी तुझ्या पाठीशी आहे."

जय श्री स्वामी समर्थ.