अध्याय २: श्रीपाद श्रीवल्लभ — पहिला दत्त अवतार

मध्ययुगीन भारत. चौदाव्या शतकाचा पूर्वार्ध. देशाच्या उत्तरेकडे मोगल सल्तनतीची छाया विस्तारत होती. मंदिरांच्या मूर्तींची तोडफोड होत होती. गावोगावच्या यज्ञवेदी थंडावत होत्या. वेदांचे मंत्र पुटपुटणारे ब्राह्मण रात्रीच्या अंधारात कानात बोट घालून शिकवत होते. लोकांच्या मनात एकच धास्ती — "आपला देव अजूनही जिवंत आहे का? तो आपल्याला सोडून तर गेला नाही ना?"

अशा अंधाऱ्या पार्श्वभूमीवर आकाशाने ठरवलं — आता वेळ आली. भक्तांच्या निराशेच्या ढगांना फाडून, करुणेची एक तेजस्वी ज्योत भूमीवर उतरायलाच हवी. दत्तात्रेयांनी अनसूयेला, अत्रींना, आणि या समस्त भारतभूमीला वचन दिलं होतं — "मी कधीच दूर नाही. जेव्हा अधर्म वाढेल, मी पुन्हा रूप घेईन." आणि ते वचन पाळण्याची घडी आली होती.

पूर्व किनाऱ्यावर — आजच्या आंध्र प्रदेशातील गोदावरी जिल्ह्यात — पीठापुरम नावाचं एक छोटंसं पवित्र गाव. नारळी झाडांच्या सावलीत पसरलेलं. गोदावरीचा एक उपकंठा या गावाच्या काठाला लागून वाहत होता. इथे एक अत्यंत सात्त्विक ब्राह्मण कुटुंब राहायचं — आपलराज शर्मा आणि सुमती देवी. दोघंही वेदशास्त्र पारंगत. त्यांच्या घरात रोज सकाळी अग्निहोत्राची ज्वाला तेजस्वी पेटायची. संध्याकाळी मंत्रांचा गोडवा संपूर्ण आसमंतात भरून जायचा. आणि त्यांच्या प्रत्येक पुण्यकर्मामागे एकच आर्त इच्छा होती — "हे प्रभो, आम्हाला असा पुत्र दे जो स्वतःच धर्माचा रक्षक होईल."

ती इच्छा ऐकली गेली.

एका मध्यरात्री सुमती देवीच्या स्वप्नात तीन तेजस्वी मूर्ती आल्या. तिघांच्या डोळ्यांत असीम करुणा. तिघांच्या भाळावर तेजस्वी तिलक. आणि त्यांच्या ओठांवर एक मंद हास्य. त्यापैकी मधल्या मूर्तीने हलक्या आवाजात सांगितलं — "माते, तू आम्हाला तुझा पुत्र म्हणून मागितलंस. तुझी ती इच्छा पूर्ण होईल. लवकरच."

सुमती देवी जागी झाली. तिचा देह थरथरत होता. मनात भक्तीचा महापूर. तिने तत्क्षण पतीला सांगितलं — "देव माझ्या स्वप्नात आले. मला असं वाटलं की हे साक्षात ब्रह्मा-विष्णू-महेश होते." आपलराज शर्मांनी पत्नीच्या हातावर आपला हात ठेवला. त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. म्हणाले — "तुझ्या पोटी देव अवतार घेणार आहेत. आपण किती भाग्यवान."

काही महिन्यांत सुमती देवीच्या उदरात गर्भ जन्मला. हा गर्भ साधा नव्हता. नऊ महिने तिला कधीच अस्वस्थ वाटलं नाही. तिच्या चेहऱ्यावर एक अद्भुत तेज पसरलेलं होतं. तिच्या आजूबाजूला फिरकणारे लोक नकळत हात जोडायचे — का, ते त्यांनाच कळायचं नाही. ज्या दिवशी प्रसूती झाली, त्या दिवशी आकाशात मेघगर्जना झाली नाही, पण एक मंद, मधुर वारा वाहत होता. आणि एका शुभ मुहूर्तावर एक तेजस्वी बालक जन्माला आला.

बालकाच्या भाळावर एक नैसर्गिक तिलक होता. त्याचे डोळे — जणू कुठल्यातरी दूर अनादि सत्याकडे पाहणारे. आपलराज शर्मांनी बालकाला हातात घेतलं — आणि ते थरथरायला लागले. कारण त्यांना जाणवलं — हा साधा बालक नाही. हा कुणीतरी विशेष आहे. त्यांनी त्याचं नाव ठेवलं — श्रीपाद. "श्री" म्हणजे लक्ष्मी आणि शोभा. "पाद" म्हणजे चरण. श्रीपाद म्हणजे — ज्याच्या चरणांत स्वतः लक्ष्मी विराजमान आहे.

पुढे जेव्हा गावच्या लोकांना त्यांच्या असामान्यतेचा साक्षात्कार झाला, तेव्हा त्यांच्या नावाला आणखी एक उपाधी जोडली गेली — "श्रीवल्लभ." म्हणजे लक्ष्मीचा प्रिय पुरुष. श्रीपाद श्रीवल्लभ — हे नाव आज एका शतकाहून अधिक काळ भारतीय दत्तसंप्रदायात अमर आहे.

लहानपणापासूनच श्रीपाद वेगळेच होते. तीन वर्षांचे असताना त्यांनी संस्कृतच्या श्लोकांचा उच्चार सुरू केला — कोणी न शिकवताच. पाच वर्षांचे असताना त्यांना उपनिषदांची सहज जाण होती. सात वर्षांचे असताना त्यांनी शेजाऱ्याच्या एका खूप आजारी मुलाला फक्त हात फिरवून बरं केलं. गावातल्या लोकांना आश्चर्य वाटू लागलं. हा कोण आहे? कुठून आला?

एका दिवशी गावच्या वडाखाली एक संन्यासी विश्रांती घेत बसले होते. लांब पांढरी दाढी. भगवी चिमणी वस्त्रं. हाती कमंडलू. श्रीपाद अंगणातून शांतपणे चालत त्या संन्याशासमोर येऊन उभे राहिले. संन्याशाने डोळे उघडले. आणि बालकाला पाहताच त्याच्या डोळ्यांत अश्रू ओसंडून आले. तो जागेवरून उठला आणि श्रीपादांच्या लहान चरणांना त्याने स्पर्श केला — साक्षात साष्टांग.

लोक थक्क होऊन पाहत राहिले. एक संन्यासी — एका सात वर्षांच्या मुलाच्या पायावर डोकं ठेवतो? असं कधी ऐकलं नव्हतं. पण संन्याशाने मान वर केली आणि कापऱ्या आवाजात म्हणाले — "हे कुणी बाळ नाही. हे साक्षात दत्तात्रेय आहेत. मी अनेक वर्षांपासून ज्यांच्या दर्शनासाठी तळमळत होतो, ते आज माझ्यासमोर उभे आहेत."

गावात ही बातमी पसरली. हळूहळू दूरदूरचे लोक श्रीपादांच्या दर्शनाला यायला लागले. त्यांच्या चरणांचा स्पर्श केला की रोग बरे व्हायचे. त्यांनी एखाद्याच्या डोळ्यांत डोळे घातले की त्या व्यक्तीचं वर्षानुवर्षांचं दुःख विरून जायचं. सुमती देवी हे सर्व पाहत होती. आणि तिच्या मनात एक हलकीशी कळ उठायची — "हा माझा पुत्र आहे, पण तो आता या जगाचा आहे. हा मला सोडून जाणार."

वयाच्या सोळाव्या वर्षी श्रीपादांनी आपला निश्चय आई-वडिलांना सांगितला. एका शांत संध्याकाळी, अंगणात बसून, ते म्हणाले — "मला आता निघायचं आहे. भारतभर भटकायचं आहे. मला माझं काम करायचं आहे. भक्तांच्या वेदना दूर करायच्या आहेत."

आपलराज शर्मांच्या डोळ्यांत पाणी आलं. पण ते समजले होते — आपला पुत्र साधा नाही. त्याला आपण ठेवू शकत नाही. त्यांनी हात जोडले. म्हणाले — "तू ज्याच्यासाठी आला आहेस ते कर. आम्ही फक्त एवढंच म्हणू — कधीतरी आम्हाला आठवत राहा."

श्रीपादांनी आईच्या पायाला स्पर्श केला. सुमती देवीने त्यांच्या मस्तकाला हात लावला. कुठलाही अश्रू तिच्या डोळ्यांतून बाहेर पडू दिला नाही — त्या अश्रूंना तिने आत साठवलं, कारण तिला माहीत होतं — हा क्षण फक्त तिच्यासाठी नाही, संपूर्ण भारतासाठी आहे. आणि एक शब्दही न बोलता श्रीपाद निघाले.

प्रथम ते उत्तरेकडे चालत गेले. काशी विश्वनाथाच्या दारी थांबले. शिवलिंगासमोर तासन्तास उभं राहून ध्यान केलं. नंतर हिमालयाच्या कुशीत जाऊन — बद्रीनाथ. इथे एका गुहेत त्यांनी एक संपूर्ण हिवाळा एकटे काढला. बर्फात बसून. केवळ कमंडलूतलं पाणी आणि भक्तांनी आणून दिलेली थोडीशी कंदमुळं — एवढाच त्यांचा आधार. बाकी सर्व काळ ध्यान, ध्यान, आणि फक्त ध्यान.

मग ते गोकर्ण-महाबळेश्वराच्या किनाऱ्यांना भेट देत — परत दक्षिणेकडे आले. यावेळी त्यांचं रूप बदललं होतं. आता त्यांच्या डोळ्यांत त्या हिमालयीन गुहेची शांती होती. त्यांच्या पावलांना त्या काशीच्या घाटांची पवित्रता होती. आणि त्यांच्या ओठांवर असं हास्य होतं जे फक्त परब्रह्माला साक्षात्कार झालेल्यालाच येतं.

कृष्णा नदीच्या काठी — आजच्या कर्नाटकातील रायचूर जिल्ह्यात — कुरवपूर नावाचं एक छोटं गाव होतं. इथे त्यांना एक विशिष्ट टेकडी आवडली. एक छोटीशी, अनगड टेकडी. वर एक भव्य पिंपळाचं झाड. खाली कृष्णेचा अमृतमय प्रवाह. श्रीपादांनी त्या पिंपळाखाली बसून सांगितलं — "हीच माझी जागा. इथेच मी राहीन."

आणि ते इथे राहिले. वर्षानुवर्षं. कुरवपूर हे त्यांचं तीर्थक्षेत्र बनलं. भक्तांची गर्दी जमू लागली. कुठून येत होते लोक? — कुणालाच ठाऊक नव्हतं. पण येणारे प्रत्येक भक्त रिकाम्या हाताने परत जात नव्हते.

एका विधवेची कथा आजही कुरवपुरात सांगितली जाते. ती गरीब होती. तिचा एकुलता पुत्र अकस्मात मरण पावला होता. ती दोन-दोन दिवस अन्न-पाण्यावाचून श्रीपादांच्या आश्रमाजवळ बसून रडत होती. श्रीपादांनी तिला तीन दिवस लक्षच दिलं नाही. चौथ्या दिवशी ते तिच्याजवळ आले. तिच्या डोळ्यांत डोळे घातले. आणि म्हणाले — "बाई, तुझा पुत्र मेला नाही. फक्त झोपलाय. जा घरी. त्याला उठवून पाहा."

ती धावत घरी गेली. कुटुंबीयांनी तिला सांगितलं की पुत्राचा देह स्मशानात नेण्याची तयारी सुरू आहे. ती ओरडली — "थांबा! माझ्या स्वामींनी सांगितलं तो जिवंत आहे!" तिने पुत्राच्या निळ्या-काळ्या पडलेल्या चेहऱ्याजवळ कान लावला. आणि — खरोखरच — तिथे एक हलकीशी श्वासाची हालचाल होती. लोक थक्क होऊन पाहत राहिले. पुत्र थोड्याच वेळात डोळे उघडून हसला.

तेव्हापासून त्या विधवेच्या घरात रोज एक दिवा लागायचा — श्रीपादांच्या नावाचा.

अशा कितीतरी लीला झाल्या. एका मूकजन्माने जन्मलेल्या मुलाला त्यांनी फक्त ओठांवर बोट ठेवून बोलकं केलं. एका कुष्ठरोग्याच्या अंगावरचे चट्टे त्यांनी फक्त नदीच्या पाण्याने हात धुऊन त्याच्या अंगावर शिंपडून पुसून टाकले. एका दरिद्री ब्राह्मणाला त्यांनी सांगितलं — "तुझ्या घरी जा. मडक्यात पाहा." आणि त्या ब्राह्मणाच्या रिकाम्या मडक्यात त्या क्षणापासून रोज सोन्याची एक मोहर सापडायला लागली. श्रीमंत होण्याऐवजी त्या ब्राह्मणाने त्या मोहरा गावच्या गरिबांना वाटून टाकल्या — आणि त्यानंतर त्याच्या मडक्यात रोज दोन मोहरा सापडू लागल्या.

पण श्रीपादांची सर्वांत मोठी लीला होती — त्यांचं स्वतःचं अस्तित्व. केवळ त्यांच्या उपस्थितीमुळे कुरवपूरच्या भोवतीच्या शंभर मैलांच्या भागात अधर्म कमी झाला. लोक भांडण्याऐवजी एकमेकांना मदत करायला लागले. व्यापारी प्रामाणिक झाले. राजे न्यायी झाले. ब्राह्मण विद्या पसरवायला लागले. श्रीपादांचं नाव आजूबाजूच्या प्रदेशात एक मंत्र बनला होता.

रामानंद नावाचा एक भक्त होता त्यांचा अत्यंत जवळचा. तो रोज सकाळी श्रीपादांच्या पायाला तेल लावायचा. त्यांना न्हाऊ-धुऊ घालायचा. एका दिवशी रामानंदाने धीर करून विचारलं — "स्वामी, तुम्ही इथे किती वर्षं राहणार?"

श्रीपाद हसले. त्यांच्या डोळ्यांत एक दूरचा भाव होता. म्हणाले — "जोपर्यंत मला जाण्याची हाक येत नाही, रामानंद. आणि ती हाक आता लवकरच येणार."

रामानंदाला कळलं नाही ती हाक काय आहे. पण काही महिन्यांनी ती हाक आली. एका सकाळी श्रीपादांनी आपल्या निकटच्या भक्तांना जवळ बोलवलं. त्यांच्या चेहऱ्यावर तो नेहमीचा शांत भाव होता, पण डोळ्यांत एक नवीन तेज होतं. त्यांनी सांगितलं — "मला आता जायचं आहे. कृष्णा नदीच्या मध्यापर्यंत मी एकटा जाईन. कोणीही माझ्या मागे येऊ नका."

भक्तांच्या डोळ्यांत अश्रू आले. ते बोलू शकत नव्हते. श्रीपादांनी प्रत्येकाच्या डोक्यावर हात ठेवला. प्रत्येकाला एक छोटा आशीर्वाद दिला. आणि म्हणाले — "घाबरू नका. मी जात नाही. मी फक्त रूप बदलणार आहे. योग्य काळी मी पुन्हा प्रकट होईन. नवीन रूपात. नवीन नावात. पण माझ्याच आत्म्याने. भक्तांची हाक ऐकू येणं बंद होणार नाही."

मग ते पावलं टाकत कृष्णेच्या काठाकडे निघाले. भक्त दूरून पाहत होते — पण कुणी मागे जाण्याचं धाडस केलं नाही. श्रीपादांनी कृष्णेच्या पाण्यात पाय बुडवले. हळूहळू पाणी त्यांच्या कमरेपर्यंत आलं. खांद्यापर्यंत. आणि शेवटी — एक तेजस्वी, हलकीशी प्रकाशकिरणासारखी ज्योत — आणि ते पाण्यात अदृश्य झाले.

भक्त धावत काठावर आले. पण कृष्णेच्या प्रवाहात फक्त लाटा होत्या. श्रीपाद कुठेच दिसले नाहीत. रामानंदाने काठावर बसून तासन्तास रडलं. त्याचं हृदय फाटून गेल्यासारखं वाटत होतं. पण मग एक आवाज त्याच्या कानांत आला — स्पष्ट, मधुर, हसरा. "मी गेलो नाही, रामानंद. मी तुझ्याच श्वासात आहे. कधी तुला मला हाक मारायची असेल — मी ऐकेन."

रामानंदाने डोळे उघडून पाहिलं. पण फक्त वाहता प्रवाह दिसला. तरी त्याला माहीत होतं — तो आवाज खरा होता. श्रीपाद गेले नव्हते. ते तिथेच होते — पाण्यात, हवेत, झाडांच्या पानांत, त्याच्या स्वतःच्या हृदयात.

श्रीपाद श्रीवल्लभांचा अवतार सुमारे तिसाव्या वर्षी संपला. खूप अल्पकाळचा अवतार. पण त्यात त्यांनी जे दिलं — ते कोणीही शब्दांत मांडू शकत नाही. त्यांनी लोकांना दाखवलं — ईश्वर दूर नाही. तो आपल्यासारखाच चालतो, बोलतो, हसतो, खातो. तो तुमच्या वेदनेला स्पर्श करतो. आणि ते स्पर्श — ते अदृश्य पण अमर्याद हस्त — आजही, सातशे वर्षांनंतरही, कुरवपुरच्या त्या वडाखाली बसलेल्या भक्ताला जाणवतो.

पण श्रीपादांचं काम अजून संपलेलं नव्हतं. ते वचन देऊन गेले होते — "मी पुन्हा येईन." आणि ते वचन — एका शतकानंतर — पूर्ण होणार होतं. नवीन रूपात. नवीन भूमीत. नवीन नावात. महाराष्ट्राच्या भूमीवर एका छोट्याशा गावात — कारंजात. ही पुढच्या अध्यायाची कथा.

पुढे जाण्यापूर्वी एक क्षण थांबू. आपण जे काही वाचलं — श्रीपाद श्रीवल्लभांची ही दिव्य कथा — ती फक्त इतिहास नाही. ती आजही जिवंत आहे. कुरवपुरात आजही भक्त दर्शनाला जातात. कृष्णेच्या त्या पाण्यात आजही श्रीपादांचा आत्मा वाहतो. आणि कुणीही मनात आर्तपणे "श्रीपाद श्रीवल्लभ" अशी हाक मारली, तर त्याला आजही उत्तर येतं — कधी स्वप्नात, कधी डोळ्यांतल्या अश्रूत, कधी अगदी हसण्यातून येणाऱ्या एका अदृश्य ओझ्याच्या उतरण्यातून.

जय श्रीपाद श्रीवल्लभ.
जय श्री दत्तात्रेय.
जय श्री स्वामी समर्थ.