अध्याय ३: नृसिंह सरस्वती — दुसरा दत्त अवतार

श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या अदृश्य होण्याला साधारण पाऊणशे वर्षं उलटून गेली होती. कृष्णेचा प्रवाह वाहत होता. कुरवपुरात आजही भक्त येत होते, पाण्यात पाय बुडवून आर्त सुरात गात होते — "स्वामी कुठे गेलात? कधी परत येणार?" त्यांच्या मनात अंधुकशी आशा होती की कधीतरी पुन्हा त्यांचे ते करुणेचे डोळे दिसतील. आणि एका दिवशी — महाराष्ट्रातून एक बातमी आली — "एका लहान बालकाने अकस्मात बोलायला सुरुवात केली आहे. आणि तो बोलतो — साक्षात वेदोच्चार!" बातमी पसरली. भक्तांच्या मनात आशेची पहाट उगवली — "श्रीपादांनी म्हटलं होतं — मी पुन्हा येईन. नवीन रूपात. नवीन भूमीत. हाच तो असेल का?"

ही कथा सुरू होते महाराष्ट्रातील कारंजा या एका शांत गावात. आजच्या वाशीम जिल्ह्यातलं हे गाव. इथे एक विद्वान ब्राह्मण कुटुंब राहायचं — माधव शास्त्री आणि अंबा भट्ट. दोघंही वेदपारंगत. त्यांच्या घरात ज्ञानाची सतत गंगा वाहायची. प्रत्येक प्रार्थनेमागे एकच इच्छा होती — "हे दत्तात्रेय, आमच्या कुटुंबाला एक दिव्य आत्मा द्या." त्यांची इच्छा पूर्ण झाली. एका शुभ मुहूर्तावर एका तेजस्वी बालकाचा जन्म झाला. नाव ठेवलं — नरहरी.

पण घरात एक मोठी चिंता होती. नरहरी एक वर्षाचा झाला, पण बोलत नव्हता. दोन वर्षांचा झाला — तरी एकही शब्द नाही. तीन वर्षांचा झाला — आजूबाजूचे मुलं पळत-धावत बोलत होते, पण नरहरी फक्त शांतपणे पाहत असायचा. त्याच्या डोळ्यांत मात्र एक विलक्षण तेज होतं — जणू तो आत खूप काहीतरी बोलत होता, पण ते बाहेर येत नव्हतं. अंबा भट्टेच्या मनात धास्ती बसली. वैद्य आले. मंत्र-तंत्र झाले. ज्योतिषांना दाखवलं. कुणी म्हणाले — "ग्रहांचा प्रभाव आहे." कुणी म्हणाले — "व्रत करा." पण नरहरी काही बोलायचं नाव घेत नव्हता. ती एकटी असताना रडायची.

एका दिवशी, अंबा भट्ट पाण्याच्या काठावर बसून आपलं शेवटचं अश्रू ढाळत होती. तिच्याजवळ नरहरी निःशब्द बसून होता. ती आकाशाकडे पाहत म्हणाली — "हे दत्तात्रेया, माझ्या या मुलाला एकदा बोलायला लावा. एकदा. फक्त एकदा. मला त्याचा आवाज ऐकायचा आहे." आणि नरहरीने हलकेच आईच्या डोळ्यांत डोळे घालून पाहिलं. त्याचे ओठ थरथरले. आणि — स्पष्ट, मधुर, अद्भुत आवाजात — "ओम् नमो भगवते वासुदेवाय..."

अंबा भट्टेच्या हातातून पाण्याचा घडा गळून पडला. नरहरी पुढे बोलत राहिला — एकामागून एक वेदाचे मंत्र, उपनिषदांचे श्लोक, गीतेचे अध्याय. कोणी शिकवलं नाही. पुस्तक उघडलं नाही. ते स्वतः वेदांचं ज्ञान होतं, जे त्याच्या जिभेवर जन्मतःच वसलेलं होतं. ती धावत घरी गेली. माधव शास्त्रींना सांगितलं. ते देखील थक्क झाले. नरहरीला विचारलं — "बाळा, तू कुठून शिकलास हे?" नरहरी फक्त हसला. आणि म्हणाला — "तातश्री, हे ज्ञान माझ्यासोबत जन्मलं आहे. मला फक्त त्याचा उच्चार करायचा होता."

लवकरच गावातले विद्वान त्यांच्या घरी जमायला लागले. नरहरीने सर्व वेद, सर्व उपनिषदे, सर्व पुराणं — एक एक करून — स्वतःहून उच्चारायला सुरुवात केली. त्याच्या आवाजात एक अद्भुत शक्ती होती. लोकांच्या मनातले विकार ऐकताच विरून जायचे. वयाच्या अकराव्या वर्षी नरहरीने आपला निश्चय आई-वडिलांना सांगितला — "मला आता संन्यास घ्यायचा आहे. मला माझं काम करायचं आहे. ते करण्यासाठी मला घर सोडायला हवं." अंबा भट्ट पुन्हा रडली. पण माधव शास्त्रींनी तिला थोपवलं. म्हणाले — "हा आपला नव्हे. हा सर्व जगाचा आहे. त्याला त्याच्या मार्गाने जाऊ द्या."

नरहरीने संन्यास घेतला आणि एक नवीन नाव धारण केलं — नृसिंह सरस्वती. "नृसिंह" म्हणजे विष्णूचा चौथा अवतार — मनुष्य आणि सिंह यांचा संगम. आणि "सरस्वती" म्हणजे ज्ञानाची नदी. नृसिंह सरस्वती — म्हणजे सिंहासारख्या निर्भय आणि सरस्वतीसारख्या ज्ञानमय. ते भारतभर भ्रमण करू लागले. पंढरपूर, औदुंबर, माहूर — प्रत्येक तीर्थक्षेत्राला त्यांनी भेट दिली. आणि शेवटी ते एका विशिष्ट जागी थांबले — गाणगापूर.

गाणगापूर — कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमेजवळचं हे एक छोटं तीर्थक्षेत्र. इथे भीमा आणि अमरजा या दोन नद्यांचा संगम आहे. पाण्यात एक विलक्षण शांती. आजूबाजूला एक प्राचीन वड. नृसिंह सरस्वतींनी या ठिकाणी आपलं स्थान केलं. आणि ते इथे अनेक वर्षं राहिले. गाणगापूरचा महिमा अपार झाला. भक्त शेकडोंच्या संख्येने यायला लागले. महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र — सर्व बाजूंनी लोक चालत येत होते. नृसिंह सरस्वतींच्या शब्दांत एक दिव्य शक्ती होती — तेच शब्द, तसेच, पण ते ऐकणाऱ्याच्या जीवनातली प्रत्येक गाठ सोडवायचे.

एका विधवेची कथा आहे. तिचा एकुलता पुत्र अकस्मात मरण पावला होता. ती दिवस-रात्र रडत होती. नृसिंह सरस्वतींनी तिला आश्रमात बोलवलं. तिच्या डोळ्यांत डोळे घातले. आणि म्हणाले — "जा, तुझ्या पुत्राच्या मृतदेहाजवळ जा. त्याच्या कपाळाला हात लाव. आणि माझ्या नावाने तीन वेळा हाक मार." ती धावत गेली. कुटुंबीयांनी पुत्राचा अंत्यविधी सुरू केला होता. तिने ओरडून थांबवलं. कपाळाला हात लावला. तीन वेळा "नृसिंह सरस्वती" हाक मारली. आणि — एका क्षणानंतर — पुत्राच्या डोळ्यांचे पापणी फडकल्या. श्वास परतला. लोक थक्क होऊन पाहत राहिले.

एका भुकेल्या ब्राह्मणाची झोळी श्रीगुरूंनी फक्त स्पर्श केली, आणि त्यातून अन्नाचा प्रवाह सुरू झाला, जो दिवसभर थांबलाच नाही. एका कुष्ठरोग्याला त्यांनी फक्त भीमेच्या पाण्यात तीन वेळा डुबकी मारायला सांगितलं — आणि त्याच्या त्वचेवरचे चट्टे क्षणार्धात गायब झाले. पण नृसिंह सरस्वतींची सर्वांत मोठी देणगी होती — एक ग्रंथ. त्यांच्याच शिष्यपरंपरेतील एका कवीने — सरस्वती गंगाधर यांनी — पुढे श्रीगुरूंच्या लीलांचं संकलन केलं. त्यातून जन्मला — "श्री गुरुचरित्र." त्रेपन्न अध्यायांचा हा महान ग्रंथ. दत्तसंप्रदायाची गीता. आजही महाराष्ट्रात लाखो घरांत श्रद्धेने वाचला जातो.

पण एक दिवस श्रीगुरूंनी आपल्या प्रिय भक्तांना जवळ बोलवलं. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक नवीन भाव होता — एक दूरचा, अंतर्मुख भाव. म्हणाले — "मी आता कर्दळी वनात निघतो. कर्दळी म्हणजे केळीचं वन. तिथे मी समाधीस्थ होणार." भक्त घाबरून ओरडले — "स्वामी, आम्हाला सोडून जाऊ नका!" श्रीगुरूंनी हात उंचावला. प्रेमळ हसले. म्हणाले — "घाबरू नका. माझा अवतार संपलेला नाही. योग्य काळी मी पुन्हा प्रकट होईन. नवीन रूपात. नवीन नावात. पण माझ्याच आत्म्याने. भक्तांची हाक ऐकू येणं बंद होणार नाही."

ते कर्दळी वनात गेले. एका तेजस्वी केळीच्या खुंटाजवळ बसले. डोळे मिटले. आणि समाधीस्थ झाले. किती वर्षं? — कोणालाच ठाऊक नव्हतं. वर्षं गेली. शतकं गेली. वन बदललं. आजूबाजूची झाडं उगवली, मरली, पुन्हा उगवली. पण त्या केळीच्या खुंटातून — एक अदृश्य, मंद प्रकाश सतत बाहेर पडत राहिला. लोकांना वाटलं — श्रीगुरू आता या युगातून गेले. पण भक्तांच्या मनात एक अंधुकशी आशा होती — "ते परत येतील. नक्की येतील."

जय श्री नृसिंह सरस्वती. जय श्री गुरुदेव दत्त. जय श्री स्वामी समर्थ.