बैल

कालचा दिवस — दुपारचा एक वाजलेला.

त्या वेळी मी एका दमट, टोकदार दगडावर बसलेलो होतो; इकडे-तिकडे पाहत होतो, पण काहीच दिसत नव्हतं. बराच वेळ चालून मी कुठेच पोहोचलो नव्हतो. कारण उंच पठारांवर अद्याप एक चिवट धुकं पसरलेलं होतं, आणि त्याच्या दाटीत मी अडकून पडलो होतो — गोंधळलेलो, उपाशी, आणि माझ्या या अडचणीचा कालावधी किती असेल याची काहीशी काळजी मनात बाळगून.

त्या क्षणी माझ्या मनात बहुतांशी पाठीमागच्या आठवणीच होत्या. मी एका अशा गावाहून निघालो होतो — खरंतर त्याचं स्पेलिंग मी विसरून गेलोय, पण हरकत नाही.¹ वेल्समधल्या नावांचं अक्षरलेखन आकर्षक असतं, आणि सरावाशिवाय त्यांचं उच्चारण काहीसं अवघड. मी या गावातून — ज्याचं नाव अनामिकच राहावं — एका अशा गोष्टीच्या शोधात निघालो होतो जी अनेक शतकं कुणी पाहिलेली नव्हती: संत टार्वचं खाजगी प्रार्थनास्थान — किंवा देवालय, किंवा कोठडी. "टार्व" हे एक तसं अविश्वसनीयच नाव, किंवा अमेरिकी म्हण वापरायची तर 'दणकेबाज' नाव — कुठल्याही बाजूने पहा, वेल्श संतासाठी हे थोडंसं वेगळंच आहे. अभ्यास न करताही कुणीही उच्चारू शकेल असं हे नाव. खुद्द तो संतही एक तितकाच अविश्वसनीय व्यक्ती होता. योगायोग असा की संतांविषयी मला थोडीफार माहिती आहे — हाच माझा आवडीचा विषय. तरीही त्या क्षणी मला खात्री नव्हती की संत टार्व खरोखरच एक माणूस होता का, की तो अप्सरांच्या वाऱ्यावर वाहत येणाऱ्या आख्यायिकेतल्या एका कुजबुजीहून अधिक काही नव्हता. पण असो — लंडनमध्ये केलेल्या संशोधनादरम्यान मला असे काही संकेत मिळाले की तो माणूस असो वा कुजबुज, आजच्या रॅडनरशायरमध्ये कुठेतरी त्यानं पूजा करण्यासाठी (किंवा करत असे असं मानलं जाणारं) एक दगडी स्मारक उभारलेलं आहे — किंवा त्याच्यासाठी उभारलं गेलं आहे.

¹ खरं म्हणजे ते लानबादार्न्व्हिनिथ — नऊ मैलांवर — मी आदल्या रात्री तिथेच मुक्काम केला होता. माझ्या यजमानाने आपल्या मॉरिस गाडीतून मला अर्ध्या वाटेपर्यंत सोडलं होतं. (लेखकाची टीप.)

सिल्व्हन आर्मिटेजच्या पुस्तकात मला तो धागा गवसला होता. हे पुस्तक म्हणजे सोळाव्या शतकातल्या एका सद्गृहस्थाच्या रिकाम्या वेळातल्या उद्योगांची नोंदवही — आणि माझ्याकडची आहे ती १५९८ सालची मूळ पहिली आवृत्ती. त्यात एक उल्लेख आहे, ज्याचा संदर्भ — माझ्या मते निःसंशय — ब्लॅकफ्रायर्समध्ये "मर्चंट ऑफ व्हेनिस"च्या एका सादरीकरणाचा आहे. हा संदर्भ पाहून "शेक्सपिअरच्या नाटकांच्या क्रमा"बद्दल पंडिती ठोकताळे ठोकणाऱ्या मंडळींची भंबेरी उडेल — जर त्यांनी त्यावर थोडासाही विचार केला तर. पण माझ्यासाठी त्याहून कितीतरी अधिक रोचक आहे संत टार्वच्या प्रार्थना-आसनाचा उल्लेख.

सिल्व्हन आर्मिटेज १५९४ साली वेल्समधून प्रवास करत होता; अलीकडेच युद्धग्रस्त झालेल्या त्या प्रदेशात राहणाऱ्या एका इंग्रज माणसाच्या घरी तो उतरला होता. त्यांच्या त्या "लांबच्या पायी फिरण्याच्या आणि भ्रमंतीच्या" मोहिमांपैकी एका मोहिमेवर — कारण घोडदौड या तुटक्या डोंगरांत शक्यच नव्हती — त्यांना एक साधी रचना आढळली: "टाकलेल्या दगडांची, फार विस्कटलेली आणि शेवाळाने अद्भुतपणे व्यापलेली," असं आर्मिटेज लिहितो. तो पुढे सांगतो, ती "कोठडी" एका तीव्र उतारवजा कड्याखाली उभारलेली होती, आणि ती गोष्टच त्या वेळेपर्यंत त्या स्मारकाच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण करू लागली होती. म्हणजे माझ्या यशाची शक्यता मुळातच कमी.

म्हणून कालच्या त्या अप्रिय आसनावर बसून, धुक्याच्या वेढ्यात, मी हा शोध — खरंतर तो नीट सुरू व्हायच्याही आधीच — अर्धवट सोडून देण्याच्या मनःस्थितीत होतो. आधल्या दिवशी ब्रिस्टॉलमधल्या माझ्या प्रिय जुन्या मित्रांकडून — जॅक आणि मेरी बॉनेट — एक पत्र आलं होतं; ते मी आता डझनांदा बाहेर काढून पाहत होतो. त्यांचं जहाज नुकतंच ऑस्ट्रेलियाहून परतलं असून आता कुठल्या तरी दिवशी ते कोरड्या तळाहून बाहेर पडेल आणि पुढच्या सोमवारी ब्रिस्टॉलहून पुन्हा समुद्राला सामोरं जाईल. मी त्यांच्यासोबत आफ्रिकेभोवतालच्या किंवा स्कँडिनेव्हियन किनारपट्टीच्या एका "भीती आणि आनंदा"च्या सहलीला सामील व्हावं का? अर्थातच, असा सागरप्रवास सुरू करण्याआधी माझे काम आटोपायला मला पूर्ण आठवडा लागला असता, हे मी मनात मांडत होतो. हे संताचं प्रकरण मला सोडून द्यावं लागेल. मी धुक्याकडे पाहिलं, संतांना कंटाळलो, आणि जायचं असं जवळजवळ ठरवूनच टाकलं.

मी माझा भार — एक सैनिकी पाठीवरची झोळी, बऱ्यापैकी भरलेली — पायांजवळच्या गवतावर ठेवला होता. दुपारचं जेवण उरकून घ्यावं असा निर्णय मी घेतला. बॉनेटचं पत्र बाजूला ठेवलं, आणि बीफचे सँडविच, थर्मस-फ्लास्कमधलं दूध, आणि अक्रोडाची फळे काढली — लहान गाठोड्यात बसवलेलं भरीव जेवण. सकाळच्या त्या लांबच्या पठारी पायपिटीनं मला कडकडून भूक लागली होती. केवळ चालणंच नव्हे — घसरणं, पडणं, रांगणं हेही होतंच; कारण ते पिवळसर गवत लांब आणि गुरांच्या वावरण्यानं चपटं झालेलं होतं, ज्यामुळे बाजूचे उतार चढायला फार कष्टप्रद बनले होते आणि धुक्यामुळे धोकादायकही — कारण कधी कधी आपण दहा फूट खाली पडणार की हजार, हे सांगताच यायचं नाही.

मी एडन फॉरेस्टमध्ये भटकंती करत होतो; पण सकाळीच त्या खालच्या झाडीच्या भागातून बाहेर पडलो होतो. वरचे पठार — घोड्याच्या नालीच्या आकारात पसरलेल्या रुंद-माथ्या डोंगरांच्या मैलांच्या साखळ्या — बहुतकरून गुरांच्या चराईसाठीच राखलेले होते. लहरत-लहरत येणारे, पुढे-मागे डोलणारे लांब कुरणांचे उतार — एखाद्या मध्य-उन्हाळ्यातल्या मंद श्वासोच्छ्वास करणाऱ्या समुद्रासारखे. जेवण आटोपल्यावर मी 'जिओग्राफिकल इन्स्टिट्यूट'चा आपला उतार-नकाशा उलगडला आणि त्यावर खोलवर विचार करू लागलो — आठवण आणि अनुमान यांच्या आधारे मी नक्की कुठे आहे हे ठरवण्याचा प्रयत्न. पण उताराचा किंवा अंतराचा साधा आडोखाही मला सापडत नव्हता. मी कदाचित त्या नालीच्या एका टोकाला असू शकलो असतो, कदाचित दुसऱ्याला, किंवा त्यांच्या मधल्या कुठल्याही जागी. दोन वाजले होते.

माझ्या साहित्यिक किंवा तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासाने — जो म्हणे मनाला विसर्जनाची शिकवण देतो — माझ्या विचारांना तीळमात्र दिलासा दिला नाही. पण अचानक माझ्या लक्षात आलं की वातावरणात बदल होतोय. धुक्यात जणू चांदणी पसरली, मग सोनेरी पाझर फुटला. लवकरच धुक्याची भुतावळ दोन्ही बाजूंना मागे सरकू लागली — उंच, हलत्या, सूर्यकिरणांनी कोरलेल्या भिंतींसारखी — आणि माझ्याभोवती हवा स्वच्छ झाली. पण मी कुठे आहे, याबद्दलची शंका कायमच राहिली.

कारण धुकं फक्त डोंगरांच्या खांद्यापर्यंतच विरलं होतं; उंच लाटा-लहरींत डोंगर पहाटेसारखे चमकत होते, पण एडन फॉरेस्टला वेढून असणाऱ्या वेल्समधल्या त्या मोठ्या बाह्य डोंगरांच्या दऱ्याखोऱ्या मला दिसत नव्हत्या. उतरत्या सूर्यावरून पश्चिम कोणती हे मला कळत होतं; पण फक्त त्या एका दिशेच्या ज्ञानाचा काहीच फायदा नव्हता. मी या नालीच्या पश्चिम वळणावर होतो की पूर्वेला? आणि एडन फॉरेस्टवर माझा चढ उत्तरेकडून — दोन वळणं जिथे मिळतात तिथे — झाला होता आणि नालीचं उघडं तोंड दक्षिणेकडे होतं — हे आठवूनही फायदा नव्हता. मी पूर्वीप्रमाणेच गोंधळलेला राहिलो.

निदान मी मोकळेपणानं चालू तरी शकत होतो — कुठेतरी गटार किंवा खंदकात पडण्याच्या भीतीशिवाय गुळगुळीत पठारांवर टिकून राहू शकत होतो. भव्य सूर्याच्या कोंदणात मी पुढे चालत राहिलो; धुक्याची प्रचंड प्रभावळ माझ्याभोवती मैलभर पसरलेली होती — पुण्यवान संत टार्वला किंवा या भूतलावरच्या कुठल्याही धन्य मानवालाही न लाभलेलं असं भव्य तेज. ती धुक्याची उंच भिंत मधेमधे फुटून आत डोकावणाऱ्या प्रकाशाने उष्ण झालेली होती; तो प्रकाश खालच्या ओबडधोबड डोंगरउतारांवर चकाकी भरत होता. ढगाळ टोप्या कुरळ्या होऊन सोनेरी धुराच्या मनोऱ्यांसारख्या उंच होत होत्या, आणि मी माझ्या त्या प्रचंड कैदेत अभिमानाने आणि उल्हासाने पुढे जात होतो. मला देवासारखं वाटत होतं — विजयोत्साही. मी हात पसरले, आणि चेहरा आकाशाकडे उचलला. एकाकीपणानं मला परमेश्वराच्या पंक्तीत बसवलं होतं. मी हसलो. मी ओरडलो — _एब्रिआटस_.² इतक्या जागेची आणि शक्तीची ती अनुभूती; स्नायू आणि इंद्रियांच्या पलीकडची ती ऊर्जा; तो बेधडक उन्माद — हे मी आधी कधीच अनुभवलेलं नव्हतं!

जवळजवळ एक तास उलटून गेला. नाकतोडे माझ्या वाटेच्या दोन्ही बाजूंना उडी मारत होते आणि जमिनीवर मऊ टपटप करत होते — पावसाच्या पहिल्या थेंबांसारखा आवाज. एखाद-दोन वेळा काळी पाखरं आणि ग्राऊस माझ्या पावलांखालून घाबरून पळून गेले; आणि अचानक माझ्या डाव्या बाजूला पुन्हा बंद झालेल्या त्या धुक्यातून पंखांच्या गडगडाटासह कोणत्या तरी अनोळखी पक्ष्यांचा एक प्रचंड थवा भरारून गेला. त्यावरून मी अंदाज लावला, मी पठाराच्या काठावरच्या उंच कड्यापासून फार दूर नसेन. ज्या धुक्यानं माझ्यावर तेज पांघरलं होतं, तेच आता मला अधिक घट्ट कोंडू लागलं होतं; आणि कुठल्या खड्ड्यात पडू नये म्हणून मी सावधपणे उजव्या बाजूला सरकलो.

या शांत उतारांवर वर-खाली होत मी पुढे चालत राहिलो; गायी आणि वाकड्या पावलांच्या जीर्ण घोड्यांच्या नजरेसाठी मी एक तात्पुरता विषय होतो. हळूहळू एका न सांगता येण्याजोग्या जाणिवेनं मला नेमकं सांगितलं की मी एडन फॉरेस्टच्या त्या उंच नालीवर कुठे आहे. माझ्या उतार-नकाशाच्या तुटक, अर्ध-बुडलेल्या आठवणी; मी ज्या उतारांवर पाय ठेवत होतो त्यांची बांधणी; जुन्या, भेगाळ्या-भाषेच्या, खेडवळ माणसांकडून मला मिळालेले निर्देश (एक डुक्कर फाटकाशी ओरडत असण्याच्या ओबटिगाटो-स्वराला साथ म्हणून!); सूर्यानं आखलेला कमानीचा मार्ग; वाऱ्याचा ओठ धरून बसलेला श्वास — हे सगळं एकत्र येऊन माझा निश्चय पक्का करत होतं. त्याच क्षणी माझे पाय एका छोट्याशा शिखरावरच्या चपट्या गवतावर चढत होते — मी ओळखलं, हाच मिनिथ टार्व, ज्याची सर्वोच्च जागा दोन हजार फुटांहून बरीच जास्त उंच आहे. मिनिथ टार्व — नालीच्या पूर्व वळणाच्या काठावर — हीच ती जागा होती जिथे संत टार्वचं प्रार्थनास्थान सापडण्याची सर्वाधिक शक्यता मी ठरवून ठेवली होती.

मी ती टेकडी आणि तिच्या आजूबाजूचा भाग धुंडाळला; पण दुर्दैवानं ती नाल्यांनी, छोट्या दऱ्यांनी फार चिरफाडली होती. या खाचखळग्यांत झाडं आणि दाट जंगली झुडुपं वाढलेली होती — उतार खाली जात असताना अधिकच घनदाट होत जाणारी; आणि धुक्याची झेंडे झाडांत अडकून बसली होती. खोड चिकट होती, गळून पडलेली पानं ओलीचिंब होती, मातीही पाय रोवण्यासाठी फारच मऊ होती. माझे बूट पानांत आणि चिखलात घोट्यांपर्यंत बुडत होते. आपलं तेज हरपून मला फारसा आनंद उरला नव्हता. वर-खाली एक तास चढण-उतरण करून, हाताला जे लागेल ते धरून, बुडालेल्या किंवा गाडलेल्या भिंतींच्या खुणा शोधत राहिल्यानंतर — माझ्या लक्षात आलं की मी पुन्हा खालच्या धुक्यात गोंधळून गेलो आहे; आणि माझा परतीचा मार्ग शोधता येत नाहीये. मिनिथ टार्व कुठल्या दिशेला आहे, हेसुद्धा सांगणं मला शक्य नव्हतं — आणि या जाणीवेनं मला एक धक्का बसला, अगदी मनःस्थिती बिघडवणारा.

मी जवळजवळ बेभान झालो होतो. आता दुपार उलटून गेली होती, सूर्यास्ताला दोन तासांहूनही कमी वेळ उरला होता; आणि त्या अवघडलेल्या नावाच्या गावाकडे जाणारी सरळ रेषा मला माहीत असती तरी, अंधार वेल्सवर पसरण्याच्या कितीतरी आधी मी तिथे पोहोचू शकलो नसतो.

खालच्या त्या दऱ्या — धुक्यात बुडलेल्या, अरण्यासारख्या आणि विस्तीर्ण; पण पठारांवर परत गेलं तर मला मिनिथ टार्व सापडेल आणि तिथून खऱ्या परतीच्या मार्गावर येता येईल असा माझा विश्वास होता. एडन वॉटरच्या त्या दरीत मानवानं कधी वस्ती केली असेल असं मानायला मला कुठलंच कारण नव्हतं. पठारांवर परत जाणं हीच माझी तीव्र इच्छा; पण हेसुद्धा सोपं नव्हतं. शारीरिक श्रम आणि मानसिक ताण यांनी मी आधीच थकलेलो होतो; तरी वर चढत राहणं — कितीही धिमं असलं तरी — सहज जमायला हवं होतं. पण ते पिवळसर गवत आणि हीदर सपाट आणि लांब — कोरडं असो वा धुक्यानं भिजलेलं — चढायला घसरडं आणि भयंकर. आणि अनेकदा मी पाण्यानं फाडून टाकलेल्या खाचांत सापडे — उन्हाळ्यात ज्यात पाणी नव्हतं, पण काटेरी वेली आणि भाल्यासारख्या जाड दांड्यांनी कुंपणासारख्या भयानकपणे भरून गेलेल्या होत्या.

पण मी चिकाटीनं पुढे जात राहिलो — अर्थात दिवस मावळताना धुकं वर अधिकच घट्ट होत चाललं होतं हेही मला जाणवत होतं. लवकरच माझ्या वर असलेल्या शेतांत नुकत्याच कापलेल्या गवताचा गोड वास माझ्या नाकपुड्यांत आला; आणि थोड्याच वेळात गुडघ्यांवर चढून एका दगडी कुंपणाच्या तीक्ष्ण कडेपर्यंत पोचताच, आनंदानं माझं हृदय भरून आलं — कारण मला धुरकट सूर्याची गोल चकती दिसली. या जागी पठाराच्या कडेला जंगली सफरचंदाच्या झाडांची एक रांग होती. त्यांच्या वाकलेल्या फांद्या आणि भरकटलेले अंकुर त्या सर्वांना डाकीणींच्या काळ्या टोप्यांसारख्या — फाटक्या रिबनांनी सजवलेल्या — दिसत होत्या; एका झाडाच्या बाबतीत तसं नव्हतं — ते माझ्यासमोर बरोबर उभं होतं; अर्धवट पानं गळून पडलेल्या त्याच्या फांद्यांतून सूर्यानं एक खोडकर, पाहून थंडगार होणारी चमक टाकली होती — ज्यानं मला विलक्षण अस्वस्थ केलं.

मी आता गुरांनी दाटीनं भरलेल्या एका भागात आलो होतो. उजवीकडच्या टेकडीवर सुमारे वीस गायी होत्या; आणि एक काटेरी तारेचं कुंपण ओलांडल्यावर मला त्यांच्यापुढे आणखी शंभरेक गायी दिसल्या — संध्याकाळच्या मैदानाला त्यांच्या सावल्यांनी भरून टाकणाऱ्या. त्या विस्तीर्ण समुदायातून एकही आवाज येत नव्हता; तरीही मला असं वाटत होतं की प्रत्येक निर्विकार बैल-गायीचं डोकं माझ्याकडेच वळलेलं आहे. मी पुढे जात होतो — एका लहान मुलाच्या त्या लाजेनं, जो प्रत्येक कोपऱ्यात थंड, परीक्षक डोळे जाणवत असताना एखाद्या दिवाणखान्यातून पार करतो. एक अपूर्व जाणीव माझ्या मनाला धरून बसली: मी जणू गुलिव्हरला न सापडलेल्या एखाद्या भूमीत पाऊल टाकलं होतं — जिथे गायी हीच माणसं होत्या, आणि अतिशय श्रेष्ठ माणसं होती. दिवसभर त्या इतक्या कमी दिसल्या होत्या, आणि आता अचानक इतक्या; मी एक घुसखोर आहे ही कल्पना मला सोडत नव्हती. (त्या क्षणी ही समजुतीची गोष्ट मला सुचली नाही — की वातावरणीय परिस्थितीचा आणि नालीवरच्या त्या प्राण्यांच्या स्थलांतरांचा अगदी जवळचा संबंध असतो.)

एका ओबडधोबड दगडी भिंतीवरून — मी आपल्या आळसावलेल्या स्नायूंना उडी मारायला भाग पाडलं; मी झपाट्यानं जात होतो — पुढे गोड-मांसल मेंढ्या होत्या, साधारण पिवळसर रंगाच्या, वेल्शी पहाडी जातीच्या आणि काळ्या-तोंडाच्या "श्रॉप्स" यांच्या क्रॉस संकरातून जन्मलेल्या. त्या एकमेकींना अस्वस्थ गर्दीत ढकलत होत्या. मी मावळणाऱ्या सूर्याकडे पाहिलं आणि सुमारे एक मैल अंतरावर एक काळी फट दिसली: एडन वॉटरची दरी — आणि नालीच्या पश्चिम दंडावरचे प्रमुख डोंगर — ग्रेट रोस, एस्केर नँटाऊ, आणि व्हॉन हिल — आणखी एक मैल पलीकडे आकाशाला नाकं घासत असलेले.

मग एका झेपेसरशी अंधःकाराचा विध्वंस माझ्यावर कोसळला.

मला भीतीदायकपणे जाणवलं की पश्चिम डोंगरांवर पडलेल्या त्या भव्य तेजोगोलावर एक प्रचंड सावली गडद होऊ लागली होती — एक हट्टी, हिंस्त्र, धोकादायक सावली. माझ्या छातीत भीतीच्या डंखानं मला तत्क्षणी पळायला भाग पाडलं; क्षणार्धात मी सुसाट सुटलो होतो — माझा सगळा भाग दहशतीनं भरलेला, ज्यापासून मी पळतोय ते काय आहे, हे लक्षातही न घेता.

दहा सेकंदांची ती धावपळ; मागे फिरून घेतलेली एक उन्मत्त नजर — आणि माझ्या परत येणाऱ्या जाणिवेनं मला सांगितलं, ती भयानक आकृती कोणती आहे: शिंगांनी आणि खुरांनी सज्ज, मृत्यूसारखं वळवळणारं डोकं, अमंगल चमकणारे डोळे, तांडव करणारी आकृती, थरथरत्या जमिनीवर अगडबंब पाय. हियरफर्ड जातीच्या त्या खुणा मला फार चांगल्या ठाऊक होत्या — गुंतलेली शिंगं आणि पांढरा चेहरा, जो खालच्या कवटीची इतकी धक्कादायक आठवण करून देतो. तो एक बैल होता — पृथ्वीवरचा सर्वांत प्रचंड बैल — खुनी आवेगानं वेडापिसा झालेला.

जिवासाठी पळताना भीतीनं मला पंख दिले. एकदा मी ठेच लागून एका छोट्या दगडांनी भरलेल्या उतारावरून घसरत खाली आलो; पण माझा वेग कमी झाला नाही. मी पुन्हा पाय रोवून घेतले असावेत, कारण मी निर्दय नक्षत्र-वेलींच्या आणि भयंकर काट्यांच्या एका पट्ट्यातून जोरात धावत गेलो — पण फाडलं जाणं किंवा भोसकलं जाणं याची मला फारशी जाणीव झाली नाही. कितीतरी वेळानंतरच मला तो जड फटका जाणवला — एखाद्या लोखंडी तळहाताच्या ठशासारखा, माझ्या खांद्यांच्या मध्यभागी, माझ्या घट्ट बांधलेल्या पाठ-पिशवीनं छापलेला — आणि ज्यानं मला एक त्याहून भयंकर तडाखा वाचवला. आता मला फार वर्षांपूर्वीही नसेल अशी विद्यापीठातली एक मैलाची धावसरावाची तालीम कामी आली; तेव्हाची कठोर जीवनशैलीची शिकवण; आणि माझ्या मोठ्या ग्रामीण प्रदेशांतून केलेल्या वारंवारच्या पायी भटकंती — हे सर्व आत्ता उपयोगी पडत होतं. या श्वास तुटवणाऱ्या पाठलागाच्या सुरुवातीला माझ्याकडे एक मोठा फायदा होता; आणि आता मी कसाबसा माझा वेग टिकवून होतो — तेव्हा माझ्यासमोर मला तारणारी जागा दिसली. कारण पळताना मी पठारच्या समतोल भागावर पश्चिमेकडे वळलो होतो, आणि एडन वॉटरच्या त्या दरीचा काठ — जिच्या उतारानं चहूबाजूंनी एखाद्या कड्यासारखी छाप पडत होती, आणि जिची पोकळी आता एक प्रचंड भांडंभर अभेद्य धुक्यानं भरलेली होती — एका फरलाँगापेक्षा कमी अंतरावर पुढे होती.

सुरक्षेची खात्री करण्यासाठी जोखीम घेणं भाग होतं. मानेच्या एका झटक्यासरशी मी आणखी एका भीषण पडण्याचा धोका पत्करला. मी वीस यार्डांनी पुढे होतो. म्हणून मी हळूहळू आपला वेग कमी केला, जेणेकरून कड्याच्या काठावर आम्हा दोघांत फक्त दहा फूटच अंतर उरेल — आणि ज्या क्षणी मी त्या ढगाळ हवेत झेप घेणार होतो, त्याच क्षणी मी उरलासुरला सर्व जोर लावून, बाजूला वळून, खाली गवतावर झोकून दिला — बैलाला त्याच्या अप्रतिहत वेगासरशी कड्याच्या काठावरून पुढे झेपावू देत.

पण मी स्वतःही वेगानं भरलेलं एक पात्र होतो; आणि किती जरी हात-पाय फिरवून, नखांनी जमीन ओरबाडून मी प्रयत्न केला, तरी काठावरून घसरण्यापासून मला रोखता आलं नाही. एका तीव्र उतारावरून मी आणखी तीव्र उतारावर सरकलो; आणि तिथून — भयभीत मनानं — मी निखालस शून्यतेच्या काठावरून खाली पडल्याचा अनुभव मला आला! भयानक रंगांच्या आकाशाकडे डोळे लावून मी पाठीवर खाली कोसळत असताना, बैलाची ती मूर्त-काया कड्याच्या टोकावरून हवेत झेपावताना मी पाहिली. त्या जनावराच्या त्या वस्तुमानाइतकं काळं काहीच मी कधीच पाहिलं नव्हतं — हवेत हलणारे पाय, पुढे पसरलेलं डोकं आणि अवाढव्य नाक. ते काळं शरीर मला चिखलासारखं चेपून टाकलं असतं — जर एका क्षणाआधी मी स्वतःला बाजूला फेकून दिलं नसतं तर. मला नक्की कळतंय, बैल कड्याच्या बऱ्याच खाली असलेल्या एका बाहेर आलेल्या दगडी कपारीवर आदळला त्या वेळी मी अद्याप हवेतच होतो. मी फक्त एका डोळ्याची एक झलक पकडू शकलो — दैत्यी, हतबल — आणि मग ते जनावर गुरगुरत, धपाधपा आपटत धुक्यातून न दिसणाऱ्या खोल खोलाईत खाली कोसळत गेलं — एका शेवटच्या आघातानं आणि किंकाळीनं ध्वनी एका भयानक शांततेत मिटवून टाकेपर्यंत.

² _एब्रिआटस_ — लॅटिन: "मद्यानं धुंद." (अनुवादकाची टीप.)