त्या रात्री शेंडगाव दचकलं — परिटाच्या झोपडीत जन्मलेलं ते मूल पुढे महाराष्ट्र हादरवणार होतं!

विदर्भाच्या त्या तालुक्यात — अंजनगाव सुर्जीच्या जरा पलीकडे — एक छोटंसं गाव वसलेलं होतं. नाव शेंडगाव. ना मोठी बाजारपेठ, ना खास देवळं, ना सरकारी शाळा. फक्त कच्च्या रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंनी मातीची घरं, अन त्यांच्या मधेच एका कोपऱ्यात झिंगराजी जानोरकरांची छोटीशी झोपडी. परिटाची झोपडी. म्हणजे जिथे गावाची मळकट कपडे धुतली जायची.

२३ फेब्रुवारी १८७६. आभाळावर ढग नव्हते, तरीही वारा एका विचित्र भीड्यासह वाहत होता. झिंगराजी दिवसभर नदीवर लोकांचे कपडे धूत होते — पाणी थंडगार होतं, हात सूजून गेले होते, पाठ दुखत होती. संध्याकाळी ते आपल्या सायकलीवरून — नाही, सायकल कुठली त्या काळात — दोन ओझ्या भरून घरी परत आले तेव्हा आकाश ताम्रवर्ण उठलं होतं.

घराच्या उंबरठ्यावर पाऊल टाकताक्षणी त्यांना समजलं — आत काहीतरी चालू आहे. सखुबाई कण्हत होती. शेजारच्या तिवारी काकूंनी झिंगराजींना थांबवलं.

"बाहेरच थांब, झिंगा. वेळ झालीये."

झिंगराजींचं काळीज एका धपकीसरशी हादरलं. त्यांना नवल वाटलं — आज तर तारीख ठरली नव्हती. पण निसर्गाच्या ठरलेल्या तारखा कोण लक्षात ठेवतं? त्यांनी हातातली ओली कपड्यांची गाठोडी खाली ठेवली, एक कोपरा शोधून पाय पसरून बसले, आणि बारीक थरथरत्या आवाजात विठ्ठलाचं नाव घ्यायला सुरुवात केली.

"विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल — पांडुरंग — माय हो..."

आत गोंधळ. कुणीतरी पाणी आणून द्या असं ओरडलं. कुणीतरी कापड फाडलं. आणि मग — एकदम एक आवाज. एक छोटंसं रडणं. एका मानवी जिवाच्या जगात येण्याची पहिली घोषणा.

तिवारी काकूंनी दार उघडलं. त्यांच्या तोंडावर एक थकलेलं हसू होतं.

"झिंगा, मुलगा झालाय!"

झिंगराजींच्या डोळ्यांत क्षणात पाणी तरारलं. त्यांनी कशीतरी कंबर सरळ केली, आणि लडखडत आत गेले. मातीच्या दिव्याच्या मिणमिणत्या प्रकाशात सखुबाई कोपऱ्यातल्या त्या जुन्या मातीच्या बाजल्यावर पडलेली होती. केस घामानं ओले झाले होते. चेहरा फिकट. डोळ्यांत थकवा. पण ओठांच्या कोपऱ्यात एक हसू होतं — असं हसू जे फक्त नुकत्याच आई झालेल्या स्त्रीच्याच चेहऱ्यावर दिसू शकतं.

तिच्या छातीशी एक छोटंसं गुंडाळलेलं बाळ होतं. जेमतेम मांजराच्या पिल्लाएवढं. डोळे मिटलेले. पण मूठ मात्र घट्ट बंद.

झिंगराजी त्या बाळाकडे पाहत राहिले.

"पोरी," ते बायकोला उद्देशून म्हणाले — "बघ, बघ — किती बारीक... किती सुंदर... हे आपलंच आहे का गं?"

सखुबाईला हसू फुटलं. "तुमचंच आहे, भोळे. बघा कान — तुमच्यासारखेच."

"नाव काय ठेवायचं?"

सखुबाईनं डोळे मिटले. एक क्षण विचार केला. मग म्हणाली, "देबू."

"देबू?"

"होय. देबूजी. माझ्या आजोबांचं नाव होतं तेच — लक्ष्मीच्या मुलाचं. ते सांगायचे — 'देबू' म्हणजे देवाचा. हा देवाचाच आहे — आपल्याकडे फक्त तो थांबायला आलाय."

झिंगराजींना त्या वाक्यानं काहीतरी आत खटकलं. 'थांबायला आलाय' — हे काय वेगळंच बोलणं! ते जरा हसले, पण मनात कुठेतरी एक अनामिक भीती चमकून गेली.

बाहेर वारा आता शांत झाला होता. आभाळाच्या तळाशी कुठेतरी एक निळ्या रंगाची झलक. पहाटेच्या आधीचा तो शांत क्षण.

★ ★ ★

देबूच्या जन्माची बातमी गावभर पसरायला फार वेळ लागला नाही. परिटाच्या घरात मुलगा झाला — फार मोठी बातमी नव्हती ती; पण शेंडगावात त्याहून मोठ्याशा बातम्या तरी कुठल्या यायच्या? दुसऱ्या दिवशी शेजारीपाजारी, गल्लीतले लहान मोठे — सगळे झोपडीसमोर डोकं लांबवून पाहायला आले.

कुणी म्हटलं, "अगबाई, परीटाचंच पोर — पण रंग बघा कसा गोरा!"

कुणी म्हटलं, "नाक एकदम तीक्ष्ण आहे — पुढे बुद्धी असेल."

कुणी म्हटलं, "रडतच नाहीये — हे काय लक्षण?"

खरंच — त्या दिवसातून पुढच्या रात्रभर देबू एकदाही रडला नाही. नर्स तिवारी काकूंना ते जरा वेगळंच वाटलं. नवजात बाळ इतकं शांत? पण मूल नीट दूध पीत होतं, श्वास नीट घेत होता, हालचाल करत होता — काही वैद्यकीय अडचण नव्हती. फक्त रडण्याची त्याला घाई नव्हती.

"मुक्का होईल का गं हा?" सखुबाईनं घाबरून विचारलं.

"नाही गं," काकू म्हणाल्या, "काही पोरं अशीच असतात. बघ, थोडीदोडी चिडली की रडतील की."

पण तीन दिवस झाले — देबू अद्याप रडलाच नाही.

★ ★ ★

चौथ्या दिवसाची सकाळ. झिंगराजी कामावर निघण्याच्या तयारीत. सखुबाई बाळाला खेळवत होती. आणि एक चमत्कारिक प्रसंग घडला.

दारात — फार जुनी गोष्ट सांगायची तर कोणावर विश्वास ठेवायचा कोण जाणे — पण म्हणतात, त्या सकाळी एक भगव्या रंगाच्या कपड्यांतला साधू उभा होता. हातात एक काठी, खांद्यावर भिक्षेची झोळी, डोक्यावर लांब केसांचा गुंता. भुवया धवल. डोळे विलक्षण शांत.

त्यानं दारावर थाप मारली नाही. फक्त म्हणाला, "माते, घरात जे नवं रोप उगवलंय — ते एकदा माझ्या डोळ्यांना दाखवशील का?"

सखुबाईनं चकित होऊन वर पाहिलं. साधूचा आवाज इतका सौम्य होता की भीती वाटली नाही. तिनं बाळाला घेऊन उंबरठ्यावर आणून ठेवलं.

साधू वाकला. पुढे कुणीही ओरडण्याआधी, त्यानं देबूच्या कपाळावर बोटाच्या टोकानं स्पर्श केला.

आणि — पहिल्यांदाच — तीन दिवस गप्प असलेला देबू, त्या एका स्पर्शासरशी, खुदकन हसला.

सखुबाईच्या डोळ्यांत आसवं.

साधू सरळ झाला. त्यानं सखुबाईकडे एक नजर टाकली, मग आभाळाकडे पाहिलं, मग पुन्हा बाळाकडे पाहिलं. आणि म्हणाला:

"माते, या मुलाला सांभाळून ठेव. हा तुझा एकट्याचा नाही. हा सर्वांचा आहे — त्यांचा, जे अद्याप जन्मलेच नाहीत. हा मडकं घेईल आणि झाडू घेईल, आणि महाराष्ट्राच्या प्रत्येक कोपऱ्यातली घाण साफ करेल — फक्त धुळीचीच नव्हे — मनातलीसुद्धा."

सखुबाईला हे काहीच नीट कळलं नाही. ती गोंधळून म्हणाली, "महाराज, आम्ही गरीब परीट. यानं काय करायचं — कपडे धुवायचे, अन् पोट भरायचं, इतकंच!"

साधू हसला. एक हलकं, करुणामय हसू. म्हणाला:

"होय, माते — कपडेच धुवायचे. पण कुठले कपडे, हे ठरवायचं या मुलानं स्वतः. आणि एका दिवसी तू पाहशील — संपूर्ण महाराष्ट्र त्याच्या पायी झुकेल."

— आणि साधू क्षणार्धात निघून गेला. सखुबाई बाळाला घेऊन रस्त्यापर्यंत धावली; पण रस्ता रिकामा होता. एखादा मोठा पादचारी इतक्या क्षणात इतक्या लांब कसा जाऊ शकेल, हा प्रश्न तिच्या मनात कायम राहिला.

त्या रात्री झिंगराजींनी जेव्हा बायकोकडून ही गोष्ट ऐकली, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर हसू उमटलं.

"पोरी, स्वप्नं पडतायेत तुला. कुणाचा साधू, अन् कुठली भविष्यवाणी? आपण परीट. आपलं काम कपडे धुणं, अन् पोट भरणं. हाही तेच करेल."

पण सखुबाईच्या मनात त्या साधूचे शब्द कोरले गेले होते. तिनं ते कुणालाच सांगितलं नाही — झिंगराजींनासुद्धा पुन्हा नाही — पण तिनं स्वतःला एक वचन दिलं: हा मुलगा वेगळा आहे. याला सांभाळून ठेवायचं. कुठल्याही परिस्थितीत.

★ ★ ★

देबू वाढू लागला. महिन्यांचा झाला. वर्षाचा झाला. परिटाच्या मुलाची सर्वसामान्य बालकथा — चालायला शिकलं, बोलायला शिकलं. पण त्याच्यात एक गोष्ट — सखुबाईला खासकरून जाणवली होती — काहीतरी विलक्षण होतं.

पहिली गोष्ट म्हणजे, देबूला घाणेरडेपण सहन व्हायचा नाही. अंगणात कुणी थुंकलं, तर तो धावत जाऊन ते पाणी घालून धुवायचा. कुठे जुनी कपडे पडलेली असतील, तर तो ती गोळा करून आईच्या ओटीत आणून टाकायचा. एखाद्या मांजरानं कुठे शेण केलं, तर देबू ते एका छोट्याशा पात्रात गोळा करून बाहेर फेकायचा.

"पोरी," झिंगराजी एकदा म्हणाले, "हा पोरगा परिटांचा खराखुरा आहे — स्वच्छतेचा वसा घेऊन जन्मलाय!"

आणि सखुबाईला त्या साधूचे शब्द आठवायचे — "महाराष्ट्राच्या प्रत्येक कोपऱ्यातली घाण साफ करेल."

दुसरी गोष्ट म्हणजे, त्याच्या डोळ्यांत वयाहून अधिकचा शांतपणा होता. इतर पोरं किंकाळी फोडून रडायची, हट्ट करायची, मारामारी करायची. देबू मात्र — कुठलाही गोंधळ झाला तरी — फक्त डोळे मोठे करून पाहायचा. जणू तो लहान नव्हे; जणू तो साक्षीभावात कुठल्यातरी पुढच्या जगाकडून पाठवलेला एक छोटासा प्रवासी.

★ ★ ★

पण नियतीला फक्त सुंदर सुरुवातीच आवडत नाहीत. नियती सुख देते, मग सुख ओढून घेते — आणि त्यातूनच एखाद्याची खरी ओळख घडते. देबू पाच वर्षांचा होतो ना होतो — तेवढ्यात त्या परिटाच्या झोपडीत असं काहीतरी घडलं, ज्यानं देबूचं बालपण क्षणार्धात तोडून टाकलं, आणि त्याला कायमचं एका वेगळ्याच मार्गावर ढकलून दिलं.

★ ★ ★

त्या वर्षी विदर्भात पाऊस उशिरा आला, आणि आला तेव्हा थांबायचं नावच घेईना. दिवसरात्र मुसळधार. नद्या फुगल्या. भांडार उघडलं. आणि शेंडगावात — सर्वांत जुनी आणि सर्वांत भीतिदायक पाहुणी — एक व्याधी फिरू लागली. कुणी म्हणत प्लेग. कुणी म्हणत कॉलरा. कुणी फक्त म्हणत — "मरीआई आली."

पहिला बळी गेला धरमपूरकर पाटलांचा थोरला मुलगा. दुसरा गेला सोनाराचा कारकून. तिसरा गेला तेलाणीचा सासरा. आणि एका रात्री...

एका रात्री — झिंगराजी जानोरकर खोकत-खोकत घरी आले. ताप. डोळे लाल. हात थंडगार.

सखुबाईच्या काळजात धास्तीचा एक मोठा गोळा. ती धावली, पाणी आणलं, अंगावरची उष्णता घटवण्यासाठी ओला रुमाल कपाळावर ठेवला. वैद्यांना बोलवायला तिनं देबूला धावत पाठवलं.

देबू — पाच वर्षांचा. लहान पावलं. पण त्या रात्री त्यानं अर्ध्या गावभर धावला असेल.

वैद्य आले. त्यांनी झिंगराजींना तपासलं. नाडी पाहिली. डोळे पाहिले. आणि — फार काही न बोलता — आपलं डोकं हलवलं.

"बाई," ते सखुबाईला म्हणाले, "जे होणार ते मी थांबवू शकत नाही. आज रात्र निघून जावो — हीच प्रार्थना करा."

सखुबाईच्या तोंडून शब्दच फुटला नाही. ती कुठल्यातरी अदृश्य भिंतीला धरून उभी राहिली. देबू बाजूला उभा होता — डोळे विस्फारलेले, चेहरा उरलेला नाही.

त्या रात्री शेंडगावच्या त्या परिटाच्या झोपडीत एक जीव हळूहळू विझत गेला. विठ्ठलाच्या नावासह झिंगराजींचा शेवटचा श्वास निघाला. पहाटे चार वाजता.

सखुबाई एक शब्दही बोलली नाही. ती फक्त बायजबाळाच्या डोक्यावरून हात फिरवत राहिली.

देबूनं बापाच्या निष्प्राण चेहऱ्याकडे पाहिलं. त्याच्या त्या लहानशा डोळ्यांत — एक प्रकारचा गांभीर्य उगवला, जो त्या वयात कुठल्याच मुलाच्या डोळ्यांत असू शकत नाही. कुणीतरी असं म्हणत होतं की त्यानं आईला विचारलं —

"आई, बाबा कुठे गेले?"

सखुबाईनं काहीच उत्तर दिलं नाही.

देबूनं पुन्हा विचारलं —

"आई, बाबा कधी परत येतील?"

आणि सखुबाई फक्त रडत राहिली. कारण त्या प्रश्नाचं उत्तर तिच्याकडे नव्हतं. कारण त्या प्रश्नाचं उत्तर — खरंतर — कुणाजवळच नव्हतं.

★ ★ ★

बापाच्या मृत्यूनं त्या परिटाच्या झोपडीचं संपूर्ण आर्थिक गणित कोलमडलं. कपडे कुणी धुवायचे? जगायचं कसं? सखुबाईच्या समोर एक भयानक संकट उभं होतं.

पण नियतीच्या या वळणावर एका दूरच्या नातेवाईकानं हात पुढे केला — सखुबाईचा भाऊ, चंद्रभान सकोलकर. त्यांचं घर डापुरीला होतं. ते मोठ्या मनाचे होते. म्हणाले, "ताई, तू एकटी कुठे राहशील? पोराला घेऊन इकडे ये. इथेच राहू सगळे एकत्र."

सखुबाईनं डोळे बंद केले. क्षणभर विचार केला. आणि ठरवलं — चंद्रभानमामाचं म्हणणं ऐकायचं.

ती देबूला घेऊन शेंडगावातून निघाली. झोपडीला कुलूप. परिटाच्या पाटीवरून शेवटचा हात फिरवला. आणि सकाळच्या त्या निळ्या प्रकाशात — पाच वर्षांच्या देबूचा हात पकडून — सखुबाई डापुरीच्या मार्गावर पाऊल ठेवलं.

पण देबूला तेव्हा माहीत नव्हतं — डापुरीच्या त्या मामाच्या घरात त्याची वाट पाहत होते असे काही प्रसंग, असे काही माणसं, असे काही धक्के — ज्यांनी त्या परिटाच्या मुलाला हळूहळू तयार केलं... एका वेगळ्याच आगीसाठी. एका वेगळ्याच मार्गासाठी. एका वेगळ्याच वादळासाठी.

आणि त्या डापुरीतच — एका दिवशी — देबूच्या आयुष्यात पहिल्यांदाच ती गोष्ट घडणार होती, जी त्याच्या मनावर इतक्या खोलवर कोरली जाणार होती, की पुढची सर्व वर्षं तो त्याच एका प्रश्नाचं उत्तर शोधत राहणार होता:

"देव खरोखर मूर्तीतच असतो... की त्याच्या जवळपासच्या त्या भुकेल्या माणसातही?"

— पण त्या प्रश्नापर्यंत पोहोचण्यासाठी देबूला अद्याप बराच काळ जायचा होता. आणि डापुरीच्या त्या उंबरठ्यावरून पुढे जो पहिला धक्का त्याला बसणार होता — तो त्याच्या स्वप्नातल्याहून भयंकर होता.

(पुढे चालू...)