एका भगव्या साधूनं पोराला सांगितलेली ती गोष्ट — ज्यानं डापुरीच्या त्या लहानशा देबूला हादरवून सोडलं!

त्या वडाच्या झाडाखाली, त्या रानातल्या दुपारच्या नीरव शांततेत — साधू देबूकडे टक लावून पाहत होता. आणि देबू — हातात रिकामं मडकं घेऊन — अधीरतेनं वाट पाहत होता.

साधूनं हलकं हसून सुरुवात केली:

"पोरा, फार फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट. तुकाराम नावाचा एक संत होता. त्यांच्याबद्दल ऐकलंयस का?"

देबूनं आपलं डोकं हलवलं. नाही. त्याला कुठल्याच संताबद्दल काही माहीत नव्हतं. परिटाच्या मुलाला कुठून ऐकायला मिळणार?

"एकदा," साधूनं सुरुवात केली, "तुकाराम महाराज देवळाच्या पायऱ्यांवर बसून एका भुकेल्या कुत्र्याला आपल्या भाकरीचा अर्धा तुकडा देत होते. एका पंडिताला हे पाहून फार राग आला. तो म्हणाला, 'अरे तुकाराम! देवाच्या समोरचा प्रसाद त्या कुत्र्याला घालतोयस! हे पाप नाही का?'

"तुकाराम महाराज शांतपणे म्हणाले, 'पंडितजी, मला एक सांगा — हा कुत्रा कुणी निर्माण केला?'

"पंडित म्हणाले, 'देवानंच.'

"'मग देवानंच निर्माण केलेला हा जीव भुकेला आहे — आणि देव त्याला अन्न देत नाही — असं म्हणू का?'

"पंडित गोंधळून गेले. तुकाराम म्हणाले — 'पंडितजी, देव दगडी मूर्तीत नाही. देव त्या कुत्र्याच्या भुकेल्या डोळ्यांत आहे. ज्यानं या कुत्र्याला भाकरी दिली — त्यानं खऱ्या देवाला भाकरी दिली.'

"पंडित निःशब्द झाले. आणि तुकाराम महाराजांनी पुढची भाकरी कुत्र्याकडे सरकवली."

★ ★ ★

देबू ती गोष्ट ऐकत राहिला. त्याच्या मनातला तो जुना प्रश्न — _देव खरोखर मूर्तीतच असतो? की त्या भुकेल्यांतही?_ — अचानक त्याला उत्तर मिळाल्यासारखं वाटलं.

"बाबा," देबूनं विचारलं, "हे खरंय का?"

साधू हसले. "पोरा, खरं काय आणि खोटं काय — हे ठरवायचं तुझ्या काळजानं. ज्यानं तू माणसाचं रूप घेतलंस ना — तेच तुझ्या आत बसून तुला हे सांगेल. ऐकायची तयारी मात्र हवी."

"पण मग — मग देवळात देव असतोच ना? आम्हीच तर त्याला तिथे बसवलंय."

साधू थोडंसं विचारात पडले. मग म्हणाले:

"पोरा, देऊळ ही एक खूण आहे. आपण आपल्या मनाला 'देव इथे आहे' असं सांगण्याची एक खूण. खरंच, देऊळ काय वाईट? पण देवळात बसून बाहेरच्या भुकेल्याला हाकलणारा माणूस — तो देवाला नीट ओळखत नाही. कारण देवाची मूर्ती दगडाची होती, पण देवाचा खरा वास होता तो — त्या भिकाऱ्याच्या उपासमारीतल्या उसाशात."

देबू हादरून गेला. अगदी आजच्या सकाळी जे त्यानं देवळासमोर पाहिलं — ते आणि या साधूचे शब्द — एकमेकांत असे जुळले होते की जणू कुणीतरी मुद्दाम जोडले असावेत.

"बाबा," तो हलक्या आवाजात म्हणाला, "मीही कधीतरी असं काहीतरी करेन का?"

"काय, पोरा?"

"देवाला... त्या भुकेल्यांत शोधायचं?"

साधूनं देबूच्या डोक्यावर एक मायाळू हात ठेवला. आणि एकदम काहीतरी शांत स्वरात पुटपुटले — जणू देबूशी नव्हे, स्वतःशीच बोलत असावेत:

"पोरा... तुला कुणीतरी आधीच निवडलंय. तू फक्त ऐकायला तयार राहा."

"कुणी निवडलंय?"

साधू उठले. पाठीवरची झोळी सांभाळली. पुढं बघून हसले. म्हणाले — "एक दिवस तुला कळेल. आत्ताच नको. पण कळेल नक्की."

— आणि साधू निघून गेले. देबू मडकं हातात घेऊन त्यांच्या मागे रस्त्यावर उभा राहिला. ते दिसेनासे होईपर्यंत त्यांच्या भगव्या आकृतीकडे पाहत राहिला.

त्या दिवसापासून — त्या वडाच्या झाडाखालच्या त्या एका दुपारीपासून — देबू एका वेगळ्या जगात जगू लागला.

★ ★ ★

घरी आल्यावर देबूनं ती गोष्ट कुणालाच सांगितली नाही. त्याला माहीत होतं — आईला सांगितलं तर ती घाबरेल. मामांना सांगितलं तर ते म्हणतील, "लहान पोरा, साधूंच्या नादी लागू नकोस. ते काहीही बोलतात." आणि मामीनं ऐकलं तर ती तर हसून उडवून लावेल.

पण देबूच्या मनात ते शब्द कोरले गेले होते. _'तुला कुणीतरी आधीच निवडलंय.'_

रात्री झोपताना तो आभाळाकडे पाहायचा आणि स्वतःशीच विचारायचा — कुणी निवडलंय? कोण? आणि कशासाठी?

★ ★ ★

दिवस गेले. देबू नऊ वर्षांचा झाला. आता त्याची उंची थोडी वाढली होती. पाय भक्कम झाले होते. मामांच्या शेतात तो आता अधिक काम करू लागला होता. गायी चारणं, शेतात कोल्हा-घुशींना हुसकवणं, बैलांना पाणी पाजणं — हे त्याचं रोजचं काम.

मामांनी एका दिवशी म्हणाले, "पोरा, आता तुला अक्षरं शिकवायला हवीत. गावात मास्तरांची एक छोटी पाठशाळा आहे. एक रुपया महिन्याला. जायचं का?"

देबूनं आईकडे पाहिलं. सखुबाईनं मान हलवली — होय. एक रुपया जरी मामांना खर्च होणार होता, तरी पोराच्या हातात अक्षरं असली तर त्याचं भलं होईल — एवढाच विचार.

★ ★ ★

देबूनं पाठशाळा पाहिली — एक छप्पर असलेली कौलारू खोली. आत मातीच्या पाटीवर बसून पंधरा-वीस मुलं अक्षरं गिरवत होती. एका कोपऱ्यात मास्तरजी — पन्नाशीचे, पांढरट दाढी, चष्म्याचा फ्रेम तुटलेला — हातात एक छडी घेऊन बसले होते. त्यांच्या एका शेजारी एक छोटीशी पेटी, ज्यातून ते कधी कधी पैसे मोजत बसायचे. दुसऱ्या शेजारी एक मातीचं भांडं — पाण्याचं.

देबू पहिल्या दिवशी जाऊन बसला. मास्तरांनी त्याच्याकडे एकदा बारकाईनं पाहिलं.

"नवा आहेस ना? कुठला?"

"डापुरीचा. परिटाचा पोरगा. नाव — देबूजी."

मास्तरांच्या भुवया चढल्या. "परिटाचा? हं." त्यांनी काही न बोलता मान हलवली.

देबूला एक पाटी दिली गेली. एक खडू. तो शेवटच्या रांगेत बसला. आणि अक्षरं गिरवायला सुरुवात केली.

★ ★ ★

पण पाठशाळेतले काही प्रसंग देबूच्या मनात पुन्हा त्याच जुन्या जखमा खरडवायला लागले.

एका दिवशी — पाण्याचं ते मातीचं भांडं रिकामं झालं. मास्तरांनी एका मुलाला विहिरीवरून पाणी आणायला पाठवलं. तो मुलगा पाणी आणून भांड्यात ओतत असताना — चुकून त्या भांड्याला देबूच्या पाटीचा कोपरा लागला.

मास्तर रागावले. "अरे! हा भांडं अपवित्र झालं ना! देबू! तू त्याला हात लावलास!"

देबूनं मान हलवली — "नाही मास्तरजी, मी फक्त पाटी हलवली —"

"बस्स! आता हे भांडं फेकून द्यावं लागेल. नवीन आणावं लागेल. पैसे कुठून आणायचे?"

देबूचा चेहरा पडला. त्याच्या काळजात पुन्हा तीच पुरातन भावना — _'तू निच्च आहेस.'_ ज्या क्षणी हा शब्द त्याच्या मनात उमटला, तो क्षण त्याला पुन्हा त्या डापुरीच्या देवळाच्या पायऱ्यांवर घेऊन गेला. तो भिकारी. ती झाडू.

देबू स्तब्ध बसला. इतर पोरं हसत होती. कुणी म्हणाले, "अरेच्च्या, परिटाचं पोर — आत्तापासूनच भांडी फेकायला लागलं."

देबू त्या दिवशी घरी आला तेव्हा त्याच्या डोळ्यांत पाणी होतं. पण त्यानं ते आईला दाखवलं नाही. मामांनाही नाही. तो शांतपणे एका कोपऱ्यात जाऊन बसला, आणि आभाळाकडे पाहत राहिला.

रात्री झोपताना त्यानं देवाला एक प्रश्न विचारला — मनातच — "तू कुणाचा आहेस? परिटांचा का बामणांचा?"

आणि एका क्षणी — कुठूनतरी, कोणाच्या तरी आवाजात — त्याला एक उत्तर ऐकू आल्यासारखं वाटलं:

_"पोरा, मी कुणाचाच नाही — आणि सर्वांचा आहे. भांड्यात मी नाही — पण भांड्याला हात लावणाऱ्यात मी आहे. भिकाऱ्यातही मी आहे. परिटातही मी आहे. बामणातही. तू मला कुठेही शोध — मी सापडेन."_

देबूनं डोळे उघडले. खोलीत अंधार. आई शेजारीच गाढ झोपलेली. मामा बाहेरच्या ओट्यावर खोकत होते. कुठेही कुणी बोललं नव्हतं. तरीही ते शब्द — किती स्पष्ट!

देबूच्या डोळ्यांत त्या रात्री अश्रू नव्हते. शांती होती.

★ ★ ★

पुढच्या काही महिन्यांत देबू पाठशाळेत जात राहिला. अक्षरं शिकू लागला. मराठीचे शब्द जुळवू लागला. भगवद्गीतेच्या काही ओव्या मास्तरांनी सांगितल्या; देबूनं त्या मनापासून पाठ केल्या. तुकारामाच्या अभंगांचा एखादा तुकडा कुणीतरी म्हणत असेल, तर देबू कान देऊन ऐकायचा.

पण त्याच वेळी, तो रोज रोज एक गोष्ट करायचा — जी त्याच्या आयुष्यभर त्याची ओळख ठरली.

रोज सकाळी, घराबाहेर आलं की देबू एक छोटी झाडू घ्यायचा, आणि अंगण साफ करायचा. मग रस्ता. मग शेजारीपाजारी. कुणी कुठे थुंकलेलं असेल, कुठे जुनी कापडे पडलेली असतील, कुठे शेण असेल — देबू ते निर्विकारपणे साफ करायचा.

लोक हसायचे. "अरे देबू, तू परिटांचा पोरगा. कपडे धुवायचे — रस्ते कशाला साफ करतोयस?"

देबूचं उत्तर साधं असायचं: "रस्ता पण कोणाचा तरी आहेच ना? मग तो स्वच्छ का नको?"

लोक त्याच्यावर हसायचे. पण त्यांनी एक गोष्ट लक्षात घेतली — डापुरीच्या त्या रस्त्यांवर देबू असताना, घाण कधीच जमा होत नव्हती.

★ ★ ★

देबू दहा वर्षांचा झाला. आणि मामांनी एका दिवशी त्याला बाजूला बोलावलं. चेहऱ्यावर थोडी अडचण.

"पोरा, एक गोष्ट विचारायची आहे."

"बोला, मामा."

"आपल्या नात्यात एक मुलगी आहे. कुंताबाई नाव. वय आठ. खूप गुणी पोरगी. तुझ्याशी लग्न केलं तर बरं होईल — असं ताईला (तुझ्या आईला) वाटतंय. तुलाही जमेल का?"

देबू स्तब्ध. लग्न? दहा वर्षांचा पोरगा — आणि लग्न? पण त्या काळी — विदर्भाच्या त्या ग्रामीण भागात — ही गोष्ट विचित्र नव्हती. बालविवाहाची प्रथा सर्रास होती. मुलं बारा-तेरा-चौदा वर्षांचीही नवऱ्या होत असायची; मुली दहा-अकरा-बाराच्या नवऱ्या.

देबूनं फक्त मान हलवली. त्याला त्या बाबतीत काहीच मत नव्हतं. आईनं ठरवलं असेल तर त्याला नकारायचं काही कारण नव्हतं.

"बरं, मामा. तुम्ही ठरवा."

मामांनी समाधानानं त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. "शाबास पोरा. आईचा शब्द हाच मोठा."

★ ★ ★

पण त्या रात्री देबू झोपू शकला नाही. लग्न! हा शब्द त्याच्या काळजात फिरत राहिला. लग्न म्हणजे — एक बायको. एक घर. एक आयुष्य त्या एका माणसाशी जोडलेलं.

आणि — त्या वडाच्या झाडाखालच्या साधूचे शब्द पुन्हा त्याच्या मनात उमटले. _'तुला कुणीतरी आधीच निवडलंय.'_

कुणी निवडलंय? लग्नासाठी कुंताबाईनं? की दुसरं काही?

देबूच्या मनात कुठेतरी एक अस्पष्ट जाणीव झाली — हे लग्न होईल; पण याच्या पुढे देबूच्या आयुष्यात असं काहीतरी घडणार होतं, जे या लग्नाहून मोठं आहे, या डापुरीहून मोठं आहे, या परिटाच्या व्यवसायाहून मोठं आहे.

तो काय आहे, हे त्याला अद्याप कळत नव्हतं. पण ते आहे — हेच त्याला त्या रात्री प्रथमच जाणवलं. एका लहानशा अग्निकणासारखं — खूप दूरच्या डोंगरामागे; पण नक्कीच जळणारं.

देबूनं डोळे मिटले. आणि आत — कुठेतरी — ती ज्योत हलकेच फडफडली.

लग्नाचा दिवस ठरला. मांडव सजले. लोक जमले. आणि देबूच्या आयुष्यात एका नव्या अध्यायाचा प्रारंभ झाला — पण त्या मांडवाच्या एका बाजूला — एक माणूस उभा होता, ज्यानं देबूच्या आयुष्यात पुढच्या काही वर्षांत असं काही गोंधळ माजवायचा होता... की देबूच्या त्या निरागस मनाला पहिल्यांदाच एका तीव्र दुःखाची चव चाखायला मिळायची होती.

तो कोण होता? आणि त्यानं काय केलं?

(पुढे चालू...)