देवळासमोर भिकाऱ्याला हाकलून दिलं — पाच वर्षांच्या देबूच्या काळजात त्या क्षणी जे चमकलं, ते आजही चमकतंय!

डापुरी. अंजनगाव सुर्जीच्या जरा पूर्वेकडे. एक छोटंसं, पण शेंडगावापेक्षा थोडंसं मोठं गाव. इथे एक बारीकशी नदी, एक मारुतीचं देऊळ, एक गावठी पाठशाळा, आणि कुठेतरी आडबाजूला एक विठोबाचं छोटं देऊळ — हाच काय तो पसारा.

सखुबाई बाळाला घेऊन इथे पोहोचली, तेव्हा भाऊ चंद्रभान सकोलकरांनी त्यांना दारात उभे राहून स्वागत केलं. चंद्रभान हे शेतकरी. चार बैल, दोन गायी, एक एकर शेत. श्रीमंत नव्हते — पण बहिणीला आणि भाच्याला सांभाळायला तयार होते.

"ये ताई, ये बेटा. आता हेच तुमचं घर."

सखुबाईच्या डोळ्यांत पुन्हा पाणी. तिनं फक्त मान हलवली. देबू मामाच्या पायाला बिलगून उभा राहिला. मामांनी त्याच्या डोक्यावर एक मायाळू हात ठेवला.

"घाबरू नकोस रे पोरा. बाबा गेले, पण मामा आहे ना तुझ्यासाठी."

देबूनं डोळे वर केले. मामांच्या चेहऱ्यावर थकलेले हसू, पण त्या डोळ्यांत एक प्रकारची मायाळू ऊब. देबूच्या लहानशा हृदयात त्या एका क्षणी ठरून गेलं — मामांना कधी दुखवायचं नाही.

★ ★ ★

डापुरीत दिवस पुढे सरकू लागले. सखुबाईनं घरकामात मामीला हात लावायला सुरुवात केली; अर्थात तिचं मन कितीही पैलू उजाडलं तरी कधी कधी ती अंगणात बसून दूरवर आभाळाकडे टक लावून पाहत राहायची. झिंगराजींची आठवण मनातून जात नव्हती. पण देबू तिच्यासाठी एक नवी ऊर्जा होती. तो होता म्हणून तिला उठावं लागत होतं, चालावं लागत होतं, जगावं लागत होतं.

देबू सहा वर्षांचा झाला. मामांनी त्याला एक छोटीशी काठी दिली, आणि म्हणाले — "बेटा, गायी चारायला घेऊन जा. हे आपलं काम — आणि गायी म्हणजे आपल्या आया, बघ. त्यांची नीट काळजी घ्यायची."

देबूनं हात जोडून मान्य केलं. आणि दुसऱ्याच दिवशी, सकाळी सूर्योदयाला, तो दोन गायींच्या मागोमाग रानावनाच्या वाटेनं चालला होता. हातात लहानशी काठी. खांद्यावर एक थोटी कापडी पिशवी — ज्यात मामीनं भाकरी आणि गुळाचा एक तुकडा बांधून दिला होता.

रानात गायी चरायला सोडल्यावर देबू एका जुन्या वडाच्या झाडाखाली बसायचा. कधी झाडाची पानं बघत राहायचा. कधी मुंग्यांच्या रांगेकडे पाहत बसायचा. कधी आभाळातले ढग कुठे जातायेत याचा तर्क लावायचा. आणि कधी कधी — कुणीतरी आत बसून बोलल्यासारखं — स्वतःशीच पुटपुटायचा. आजूबाजूचे शेतकरी म्हणायचे, "हा देबू बारीक डोक्याचा आहे — पण विचारी डोक्याचा. लहान वयात असं डोकं असलं की पुढे एक तर साधू होतो, नाहीतर वेडा होतो."

★ ★ ★

देबूचं दुसरं आवडतं काम होतं — स्वच्छता. हो, हे तेच ज्यानं त्याला आयुष्यभर ओळख दिली; पण ते बीज आत्ता डापुरीच्या त्या मातीच्या रस्त्यांवरच रुजत होतं.

मामांच्या अंगणात कुठे शेण असेल, तर देबू ते गोळा करायचा. कुणी कुठे थुंकलं असेल, तर देबू त्यावर पाणी ओतायचा. रस्त्यावर कुठे फाटक्या कापडाचे तुकडे पडले असतील, तर देबू ते उचलून बाजूला टाकायचा. एकदा तर मामांच्याच एका मोठ्या भांड्याची बाजू त्यानं चुलीच्या काजळीनं काळी पडलेली पाहिली, अन् तिथेच बसून — सहा वर्षांचा पोरगा — त्यानं ते भांडं तासभर घासत बसलं, अगदी तळ चकाकेस्तो.

"पोरा, तू कुठून शिकलास हे?" मामांनी एकदा हसत विचारलं.

देबू फक्त म्हणाला, "घाण मला आवडत नाही, मामा."

★ ★ ★

पण डापुरीत एक दिवशी देबूनं असं काही पाहिलं — ज्यानं त्याच्या त्या लहान मनात एक न मिटणारी जखम कोरली. आणि त्याच जखमेतून पुढे जाऊन — एका साधारण मुलाचा एक असाधारण संत झाला.

ती होती आषाढी एकादशी. विठ्ठलाचा सण. डापुरीच्या त्या छोट्याशा विठोबाच्या देवळासमोर मोठा गोंधळ. सकाळपासून कीर्तन. भजनाच्या टाळ-झांजांचा आवाज. पाटलांच्या घराकडून मोठा प्रसाद आला होता — एक मोठं पातेलं भरून पुरणपोळ्या, बासुंदी, खीर — सर्व वारकऱ्यांसाठी.

देबू मामांच्या सोबत देवळाच्या पायऱ्यांवर उभा होता. लोक आत-बाहेर जात होते. कुणीतरी देवाला फुलांच्या माळा घातल्या; इतक्या माळा की मूर्ती जेमतेम दिसत होती. कुणीतरी चांदीच्या ताम्हनात उदबत्या लावल्या. कुणीतरी पाच रुपयांच्या सोन्याच्या नाण्यांनी आरतीचं ताट सजवलं.

देबूचे डोळे विस्फारलेले. इतकं सोनं! इतक्या फुलांच्या माळा! इतक्या उदबत्त्या! आणि त्या प्रसादाचा वास तर — त्याला घराच्या जेवणाची आठवण करून देत होता. भुकेची जाणीव.

तेव्हाच — देवळाच्या एका कोपऱ्याला — एक माणूस उभा होता.

मळकट कापडात गुंडाळलेला. पाय अर्धवट उघडे. एक पाय थोडासा वाकलेला — कदाचित कुठल्यातरी अपघातानं. केस विस्कटलेले. चेहरा करडा. डोळे आत खोल गेलेले. हात दीर्घकाळाच्या उपासमारीमुळे थरथरत होते. एक भिकारी.

तो भीक मागत नव्हता; त्याला तेवढीही ताकद उरली नव्हती. तो फक्त — पायऱ्यांवरून येणाऱ्या प्रसादाच्या वासानं — हात पुढे करून, ओठांवर जीभ फिरवून, उभा होता.

देवळाच्या उंबरठ्यावरून एक धोतरवाला बामणजी बाहेर आला. हातात उत्तरीचा घडवलेला सोवळ्याचा कोपरा. त्याची नजर त्या भिकाऱ्यावर पडली. आणि त्या क्षणी त्याच्या चेहऱ्यावर जो भाव आला — तो देबूच्या मनात कायमचा कोरला गेला.

तिटकारा. नकार. जणू त्या भिकाऱ्याचं अस्तित्वच एक अपवित्रता आहे.

"ए! दूर हो, दूर! देवळाच्या सावलीतसुद्धा थांबू नकोस! दिसत नाही का — विठोबाची आरती चालू आहे? चल, चल, इथून!"

भिकारी हलला नाही. तो फक्त त्या प्रसादाच्या भांड्याकडे पाहत होता.

बामणजींनी एक पाऊल पुढे टाकलं. हातातला उत्तरीचा एक टोक हलवून त्या भिकाऱ्याला झटकल्यासारखं केलं — जणू एखाद्या कुत्र्याला पिटाळून लावत आहेत.

"चल! ऐकत नाहीस का? अरे, ही जागा देवाची आहे — तुझ्यासारख्या निच्चांची नाही!"

ते शब्द देबूच्या कानांवर थंडगार पाण्याच्या थेंबासारखे पडले. _'देवाची जागा' — पण मग तो भिकारीही याच देवानं तर बनवला आहे ना? मग तो 'निच्च' कसा? आणि देवळात त्याला कशासाठी मनाई?_

भिकारी अद्याप उभा होता. त्याच्या डोळ्यांत आता पाणी तरारलं होतं. त्याचा एक हात अद्याप पुढे लांबलेला — पण तो भीक मागत नव्हता; तो फक्त त्या वासाच्या दिशेला आपलं अस्तित्व लांबवत होता.

बामणजींची सहनशक्ती संपली. त्यांनी एका दासीला हाक मारली. "गंगू, हुसकाव हिकडून. आज पवित्र दिवस आहे. कुठली अमंगल छाया पडायला नको."

गंगू नावाची ती बाई एक झाडू घेऊन आली. एकदा, दोनदा — तीन वेळा त्या भिकाऱ्याच्या पायाशी झाडू मारली, _शूऽ शूऽ_ करत; जणू एखादा कुत्रा हुसकवत आहेत. तो भिकारी, थरथरत्या पायांनी, दोन-चार पावलं मागे सरकला. एका दगडाला अडखळून पडता पडता वाचला. आणि — एक तीव्र उसासा सोडत — पाठ फिरवून हळूहळू, एका लांबलचक चालण्यानं, गावाबाहेरच्या रस्त्याकडे चालू लागला.

तो भिकारी जात असताना त्याच्या त्या वाकलेल्या पाठीकडे पाहत देबू उभा होता. त्याच्या त्या लहानशा छातीत — कुठल्यातरी अदृश्य हातानं — एक खंजीर खुपसल्यासारखं वाटत होतं.

मामांकडे त्यानं वर पाहिलं. "मामा, त्यांनी त्या काकांना का हाकलून दिलं?"

मामांनी सहज उत्तर दिलं — जणू ही फार साधारण गोष्ट. "पोरा, तो खालच्या जातीचा. देवळाच्या आत त्यांना मनाई. पवित्र राहायला हवं ना देवळात."

देबूनं विचार केला. म्हणाला, "पण मामा — त्या काकांना भूक लागली होती. आणि देवाच्या समोर इतकं अन्न. एका वाटीनं काय फरक पडला असता?"

मामांनी हसून त्याचे केस विस्कटले. "पोरा, तू अद्याप लहान आहेस. हे प्रश्न मोठ्या लोकांचे — आणि त्याची उत्तरं कधीच साधी नसतात. चल, घरी जाऊ."

देबू मामांच्या मागोमाग चालू लागला. पण त्याची नजर मात्र मागे वळून — गावाबाहेरच्या रस्त्यावरून दूर जाणाऱ्या त्या वाकलेल्या आकृतीकडे — टिकून होती.

★ ★ ★

रात्री देबूला झोप येईना. आईच्या खांद्याशी डोकं ठेवून तो विचारत राहिला.

"आई?"

"हं?"

"देव कुठे आहे?"

सखुबाईनं डोळे उघडले. "का गं विचारतोस?"

"आज मी पाहिलं — देवळात इतकं अन्न होतं. आणि बाहेर एक काका भुकेले होते. त्यांना झाडूनं हुसकवलं."

सखुबाईच्या डोळ्यांत क्षणभर एक काळोखी छटा. ती क्षणभर शांत राहिली. मग पुटपुटली, "देव सर्वत्र असतो, बेटा."

"मग — मग देव त्या काकांच्या पोटात नव्हता का?"

सखुबाईच्या तोंडून शब्द फुटला नाही. ती फक्त देबूच्या डोक्यावरून हात फिरवत राहिली. आणि तिच्या डोक्यात त्या जुन्या साधूचे शब्द फिरत राहिले — _"महाराष्ट्राच्या प्रत्येक कोपऱ्यातली घाण साफ करेल — फक्त धुळीचीच नव्हे — मनातलीसुद्धा."_

★ ★ ★

देबू त्यानंतर एका वेगळ्याच जगात जगू लागला. बाहेरून तो तसाच लहान मुलगा — गायी चारायचा, अंगण झाडायचा, मामीच्या हुकूम पाळायचा. पण आत — एक प्रश्न पुनःपुन्हा त्याच्या मनात फिरत राहायचा:

_देव खरोखर मूर्तीतच असतो? की त्या भुकेल्या माणसातही?_

त्याला त्या प्रश्नाचं उत्तर माहीत नव्हतं. पण त्यानं ठरवून टाकलं — आपल्या आयुष्यभर हा प्रश्न पाठ सोडायचा नाही. आणि एक दिवस, कसंही करून, त्याचं उत्तर शोधून काढायचंच.

★ ★ ★

देबू आठ वर्षांचा झाला. एका दुपारी — रानात गायी चरायला नेऊन तो वडाच्या झाडाखाली बसला होता — तेव्हा रस्त्यावरून एक माणूस गायन करत येताना त्याला ऐकू आला.

एक टाळ हातात. एक कापडी झोळी खांद्यावर. भगवा झगा. लांब केसांचा गुंता. कीर्तन गात गात, धूळ उडवत, तो माणूस एकटाच चालला होता.

देबूला त्या आवाजानं काहीतरी विलक्षण हालचाल जाणवली. तो उठून रस्त्याकडे आला. त्या माणसानं देबूला पाहिलं, पाऊल थांबवलं, हसला, आणि म्हणाला:

"पोरा, पाणी मिळेल का? घसा कोरडा झालाय."

देबू पळून गेला, एका छोट्याशा मडक्यात पाणी आणलं, आणि त्या साधूला दिलं. साधू पाणी प्याला, मडकं परत केलं, आणि देबूच्या डोक्यावर हात ठेवला.

"पोरा, तुझ्या डोळ्यांत असं काय आहे?"

देबूला उत्तर सुचलं नाही. साधू थोडं हसला. एका झाडाच्या बुंध्यावर बसला, आणि म्हणाला:

"बस इथे. एक गोष्ट सांगतो."

देबू बसला. त्या साधूनं त्या दिवशी देबूला अशी एक गोष्ट सांगितली — एक भाव, एक संदेश, एक किरण — ज्यानं देबूच्या त्या परिटाच्या मुलाच्या जीवनात पहिल्यांदाच एक नवा प्रश्न उगवला, आणि एक उत्तरांचा रस्ता दिसू लागला.

पण ती गोष्ट काय होती? आणि त्या साधूची ओळख काय?

— ते समजायला अद्याप एक दिवस उशीर.

(पुढे चालू...)