देहू. पुणे जिल्ह्यापासून सुमारे तीस मैल वायव्येला. इंद्रायणी नदीच्या काठावरचं एक छोटंसं गाव. आजूबाजूला हिरवं रान. दूरवर सह्याद्रीच्या डोंगर-रांगा. नदीच्या मधोमध एक छोटासा भांडारा डोंगर — वडाची जुनी झाडी, साधूंच्या एका-दोन गुहा.
१६०८ सालचं वर्ष. शिवाजी महाराजांच्या जन्मालाही अद्याप पंधरा-वीस वर्षं उरलेली. महाराष्ट्र मोगलांच्या आणि बहामनी सुलतानांच्या तळहातांच्या मधोमध फिरत होता. पाण्याहून मोठ्या ज्वराळ्या लढाया. राजकीय गोंधळ. सामाजिक अंधार. पण देहूच्या त्या इंद्रायणी-काठी — जणू काळ थांबलेला असावा. एक छोटं गाव. साठ-सत्तर घरं. एक मारुतीचं देऊळ. एक विठोबाचं छोटं देऊळ. आणि — गावच्या मध्यभागी — एक प्रशस्त वाडा: बोल्होबा मोरेंच्या कुटुंबाचा.
★ ★ ★
बोल्होबा मोरे. चाळिशीच्या आसपास. एक वाणी-व्यापारी. कुळ कुणबी. पंचक्रोशीत त्यांचं नाव — _'बोल्होबाशेठ'._ धंदा — सावकारी आणि धान्याची आडत. आजूबाजूच्या तीस-चाळीस गावांच्या शेतकऱ्यांकडून ते धान्य विकत घ्यायचे, साठवायचे, आणि पुण्या-मुंबईच्या व्यापाऱ्यांना विकायचे. व्याजावर पैसे द्यायचे — पण इमानदारीनं. त्यांचा एक नियम: _'व्याजावर माणूस मरायला नको.'_ शेतकरी अडचणीत असेल — व्याज माफ. हंगाम चांगला आला तेव्हा वसुली. इतरांच्या मानानं हलक्या व्याजावर.
बोल्होबांची बायको — कनकाई. मध्यम वयाची एक शांत स्त्री. उंची लहान. पण डोळ्यांत — एक प्रकारची प्रसन्न खुलवणारी चमक. हसरा चेहरा. आवाजात मायाळू ओल. अंगणात तुलसीची एक वृंदावना — रोज सकाळी-संध्याकाळी दिवा. कनकाईच्या त्या तुलसीला गावच्या प्रत्येक स्त्रीचं अदबीनं पाहायला यायचं — कारण म्हटलं जायचं — _'कनकाईची तुलसी कधीच कोरडी पडत नाही.'_
दोघांना दोन मुलं — मोठा सावजी, धाकटा अद्याप जन्मायचा होता.
★ ★ ★
१६०८ सालची ती फाल्गुन कृष्ण पंचमी. होळीच्या आधीचा एक थंड महिना. इंद्रायणीवर कुठेतरी पहाटेचं थंडगार धुकं. दिवस उगवायच्या आधी कोंबडे आरवू लागले. पाखरांचे थवे आभाळातून गावाकडे उडत येताहेत.
बोल्होबा त्या पहाटे आपल्या वाड्याच्या ओट्यावर बसून — एक छोटा हिशोब-कागद हातात घेऊन — आदल्या दिवसाची आडत मोजत होते. तेवढ्यात आत — कनकाईच्या खोलीतून — एक तीव्र कण्हण्याचा आवाज.
प्रसूतीच्या बाई — हराबाई — त्यांच्या त्या मायाळू, अनुभवी हातांसह आधीच आत होत्या. त्यांच्या नर्ससाठीच्या त्या एका सहाय्यिकेनं बाहेर येऊन बोल्होबांकडे हलक्या आवाजात कुजबुजली —
"शेठजी, थोडा वेळ. वेळ आलीये — पण थोडा वेळ."
बोल्होबांच्या छातीत धस्स. पहिल्या मुलाच्या वेळीही असंच झालं होतं. अनेक तासांचा प्रसूतीचा भार. कनकाईच्या त्या नाजूक शरीराला हे झेलणं अवघड व्हायचं. ते उभे राहिले. हिशोब कागद बाजूला ठेवला. पुढच्या ओट्यावर एका कोपऱ्यात बसले. आणि — हलक्या आवाजात — विठोबाचं नाव घेऊ लागले.
_"विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल — पांडुरंग — माझ्या कनकाईला सावधपणे काढ. आणि माझ्या त्या नव्या मुलाला — किंवा मुलीला — एक भलीभली सुरुवात दे. विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल..."_
★ ★ ★
मध्यंतरी — गावच्या एका वडाच्या झाडाखाली — एक भगव्या वस्त्रांतला साधू बसून ध्यानात होता. त्याचे डोळे मिटलेले. दाढी पांढरी. केसांचा मोठा गुंता. आणि — त्याच्या ओठांवरून — एक हलकीशी कुजबुज:
_"विठ्ठल विठ्ठल — एक नवा भक्त येतोय आज..."_
देहूगावच्या त्या वडाच्या झाडाखालच्या त्या साधूचं नाव कुणालाच नीट माहीत नव्हतं. तो येऊन-जाऊन कुठे राहायचा — हे ठाऊक नव्हतं. कधीतरी देहूत यायचा. एक-दोन दिवस वडाखाली बसायचा. कुणाला बोलावत नसायचा. कुणाशी बोलत नसायचा. फक्त ध्यान. आणि निघून जायचा.
पण आज त्या साधूच्या ओठांवर — पहिल्यांदाच — एक हसू. एक प्रकारचं अंतर्ज्ञानी समाधान.
★ ★ ★
इंद्रायणीवर सूर्यानं पहिला किरण फेकला. आणि — त्याच क्षणी — कनकाईच्या त्या खोलीतून एक छोटंसं, हलकंसं रडणं आलं. एक मानवी जिवाची या जगातली पहिली घोषणा.
हराबाईनं दार उघडलं. चेहऱ्यावर समाधान.
"शेठजी, मुलगा झालाय!"
बोल्होबांच्या डोळ्यांत आसवं. त्यांनी त्वरेनं आत जाऊन कनकाईच्या समोर डोकं टेकवलं. कनकाईच्या छातीशी — एक छोटंसं, गुलाबी मूल — डोळे मिटलेले — पण मुठ्या घट्ट बंद.
"पोरी, बघ बघ! किती गोड आहे!"
कनकाई थकलेली. पण ओठांवर हसू. म्हणाली — "आहो, हा वेगळा आहे — मला जाणवतंय."
"वेगळा?"
"हां. बघा त्याचे बोट. सावजीच्या त्या वेळी मुठ्या रिकाम्या होत्या. हा — मुठ्या घट्ट बंद. जणू काहीतरी आणून आणलंय आत."
बोल्होबांनी हसून सांगितलं — "पोरी, स्वप्नं पडतायेत तुला. मुलं अशीच असतात."
पण कनकाईच्या मनात त्या क्षणी — एक अनामिक, अंतर्ज्ञानी जाणीव — रुजली. _'या मुलाच्या त्या घट्ट मुठ्यांत काहीतरी आहे. कुठेतरी आणून ठेवलंय. कधीतरी ते बाहेर येईल — आणि महाराष्ट्र हादरून जाईल.'_
★ ★ ★
नाव ठेवायची घटका. बोल्होबांनी विचारलं — "पोरी, काय नाव ठेवायचं?"
कनकाईनं डोळे मिटले. क्षणभर विचार केला. नंतर हलक्या आवाजात म्हणाली — "तुकाराम."
"तुकाराम?"
"होय. 'तुक' म्हणजे एक छोटा वजनाचा तुकडा. 'राम' म्हणजे विठोबा-राम. एक छोटा तुकडा रामाचा. म्हणजे — एक मनुष्यरूपात आलेली रामाची एक छोटी झलक."
बोल्होबांच्या डोळ्यांत हसू. "कनके, तू एक कवियित्री व्हायला हवी होतीस. तुकाराम — चांगलं नाव. ठीक तसंच ठेवू."
★ ★ ★
तुकारामाच्या जन्माची बातमी देहूत झपाट्यानं पसरली. पंचक्रोशीतून शुभेच्छा यायला सुरुवात झाली. बोल्होबा एक प्रतिष्ठित व्यापारी. त्यांच्या वाड्यासमोर पंधरा-वीस माणसं — आशीर्वाद देऊन परत निघत होती.
संध्याकाळ झाली. एक सूर्य मावळला. कनकाई आणि तुकाराम झोपून गेले. बोल्होबा वाड्याच्या ओट्यावर बसून — दिवसभरच्या त्या सर्व आनंदानं थोडे थकून — पुन्हा हिशोबाचा कागद उघडून मोजत होते.
तेवढ्यात — दारात — कुणीतरी हलक्या पावलांनी आलं. बोल्होबांनी डोकं वर केलं.
तो वडाच्या झाडाखालचा भगव्या वस्त्रांतला साधू.
★ ★ ★
बोल्होबांनी चटकन उठून पायाला हात लावायला झुकलं. साधूनं हलक्या हातानं थांबवलं. म्हणाले — "बोल्होबा, मी तुम्हांला एका शब्दानं भेटून निघायला आलोय. आत मूल झोपलंय?"
"होय महाराज, झोपलाय."
"त्याला फक्त एका क्षणासाठी पाहायला परवानगी द्या."
बोल्होबांच्या मनात क्षणभर संशय. एका अनोळखी साधूनं — नवजात मुलाच्या जन्माच्या त्या रात्री — येऊन हे विचारणं — हे बरं नाही. पण साधूच्या त्या डोळ्यांत — एक प्रकारचा जुना, परिचित प्रकाश. जणू तो परका नव्हे; जणू तो कुटुंबाचा एक जुना मित्र — कितीतरी जन्मांचा.
बोल्होबांनी मान हलवली. साधू आत आले. कनकाईच्या त्या खोलीच्या उंबरठ्यावर थांबले. आत डोकावले. एक क्षण — फक्त एक क्षण — त्या झोपलेल्या नवजात बाळाकडे पाहत राहिले.
आणि — एका हलक्या कुजबुजीत — म्हणाले:
_"तुकाराम... आला तू. महाराष्ट्र वाट पाहत होता — कितीतरी काळ. आता विठोबाची शाळा सुरू व्हायला पुरेसा एक विद्यार्थी मिळाला."_
★ ★ ★
बोल्होबांच्या तोंडून शब्द फुटला नाही. साधूनं वळून त्यांच्याकडे पाहिलं. हसून म्हणाले:
"बोल्होबाशेठ, या मुलाला नीट सांभाळून ठेवा. हा तुमच्या एकट्याचा नाही. हा महाराष्ट्राचा. हा विठोबाचा. हा — पुढच्या तीन-चारशे वर्षांचा."
"महाराज... आपण कोण?"
साधूनं फक्त हसून सांगितलं — "बोल्होबा, माझं नाव सध्या नको. कुणाला कळायलाही नको. एक दिवस तुमच्या या मुलानं ज्याक्षणी तुमच्या समोर एका विशिष्ट अभंगाचा एक चरण म्हणून दाखवेल — तेव्हा माझी ओळख स्वतः बाहेर पडेल. तोपर्यंत — मी फक्त एक वडाखालचा साधू. एवढंच."
— आणि साधू एका शब्दानंही न भेटवस्तू देता, न आशीर्वाद देता, फक्त त्या एका क्षणी पाहून, निघून गेले. बोल्होबांनी रस्त्यापर्यंत त्यांच्या मागोमाग पाऊल टाकलं — पण साधू कुठेच दिसले नाहीत. जणू वडाच्या त्या जुन्या झाडाच्या सावलीत विरून गेले होते.
★ ★ ★
बोल्होबा परत आत आले. कनकाई जागी. म्हणाली — "कुणी होतं हो?"
बोल्होबांनी फक्त हसून सांगितलं — "एक साधू. आशीर्वाद देऊन गेले."
पण मनात एक हलकीशी कुजबुज. _'महाराष्ट्र वाट पाहत होता... विठोबाची शाळा... तीन-चारशे वर्षं...'_
ते हलकेच नवजात तुकारामाजवळ झुकले. त्या लहानशा कपाळावर एक मायाळू स्पर्श. आणि कुजबुजले:
"बेटा... तू कोण आहेस? — मला अद्याप माहीत नाही. पण ज्यानंही तुला आमच्या त्या वाड्यात पाठवलंय — त्याची मी खूप आभारी झालो आहे. आज सकाळी तू एक रडणं आणलंस. एक नवी आनंदाची लहर आणली. पुढे काय आणणार आहेस — हे विठोबा जाणे."
★ ★ ★
तुकाराम झोपून होता. ओठांवर — हलकंसं हसू. मुठ्या — अद्याप घट्ट बंद. कनकाईचा तो विचार पुन्हा रुजून बसला: _'या मुठ्यांत काहीतरी आहे. कधीतरी ते बाहेर येईल.'_
★ ★ ★
पण तुकारामाच्या या सुखी सुरुवातीनंतर — पुढच्या काही वर्षांत — एका अनपेक्षित घटनेनं त्या लहानशा देहूगावच्या त्या वाड्याच्या आनंदाला पहिला हादरा बसणार होता. एक हादरा — ज्यानं एका सहा वर्षांच्या तुकारामाच्या मनात पहिल्यांदाच एक खूप मोठा प्रश्न उगवायचा होता:
_'देव खरंच आपल्याला पाहत असतो का? आणि जर पाहत असेल — तर मग तो असा का करतो?'_
तो प्रसंग कुठला होता?
(पुढे चालू...)
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें