तुकाराम सहा वर्षांचा झाला. देहूगावच्या मातीत त्याची पावलं पक्कं रोवली होती. सकाळी उठताक्षणी — आधी आईचा हात तोंडावर — मग तुलसीला पाणी — मग वाड्याच्या ओट्यावर बापाजवळ पाच मिनिटं बसायचं. मग पाठशाळा. मग दुपारी इंद्रायणीच्या काठावर खेळायचं. संध्याकाळी विठोबाच्या त्या छोट्या देवळासमोर एक प्रदक्षिणा — त्याची आजी कमलाई गेले काही महिन्यांत त्याच्यासोबत येत होती; पण ती गेली, तरी त्याच्या त्या प्रदक्षिणा संपल्या नव्हत्या.
तुकाराम वेगळा होता — हे कनकाईला अधिकच जाणवत होतं. वेगळ्यात कसं?
पहिली गोष्ट — त्याची विठोबाची ओढ. इतर मुलं देवळासमोर खेळायला यायची. तुकाराम मात्र — विठोबाच्या समोर बसून — तासन्तास कुजबुजत बसायचा. कनकाईला कुतूहल. एक दिवशी तिनं देवळाच्या मागून लपून ऐकलं. तुकाराम म्हणत होता:
"विठोबा, आज मला माहीत आहे — काल माझ्या आईनं तुला एक भगवी वाडगी दूध पाजायला आणून दिली. ती तू पिऊन टाकलीस. म्हणजे आज तू पोटभर असशील. मग सांग — या जगात कुणी कुणी अद्याप पोटात भुकेलं आहे? मला सांग. मी आईला सांगून त्यांच्या साठी एक वाटी दूध पाठवायला विचारीन."
कनकाईच्या डोळ्यांत आसवं. _'या लहान मुलाला हे कुठून सुचतं? मी कुणालाही असं काही शिकवलेलं नाही.'_
★ ★ ★
दुसरी गोष्ट — तुकाराम कधीच मुठ्या रिकाम्या ठेवत नसायचा. कुठूनतरी फुलं गोळा करायचा. कुठूनतरी इंद्रायणीच्या काठावरचे गुळगुळीत दगड — त्यांच्यावर कुणीतरी कुणाच्या तरी एका जुन्या भाषेतली अक्षरं कोरून पडलेले असायचे — ते उचलून आणायचा. आणि — आपल्या त्या लहानशा दप्तरात — साठवून ठेवायचा.
बोल्होबा एका दिवशी हसून म्हणाले — "पोरा, तू दगड का गोळा करतोस? तुला त्यांचं काय?"
तुकारामनं हसून सांगितलं — "बाबा, हे दगड साधेसुधे नाहीत. यांच्यावर एका जुन्या साधूनं कुठेतरी काहीतरी लिहिलेलं आहे. मला अद्याप वाचता येत नाही. पण — मोठा होऊन — मी हे वाचणार आहे. आणि मग मला त्या साधूचा निरोप कळेल."
बोल्होबांना ते वाक्य ऐकून हसू आलं. _'सहा वर्षांचं पोर आणि कुठल्यातरी जुन्या साधूचा निरोप!'_ पण कनकाईच्या मनात पुन्हा त्या अदृश्य साधूची आठवण.
★ ★ ★
तिसरी गोष्ट — तुकारामाच्या त्या ओठांवर, पाच-सहा वर्षांच्या वयातच, एक हलकीशी काव्य-मायेची झलक होती. खेळताना तो सहज एखादी ओळ रचून टाकायचा. कधी पाण्यासंदर्भात:
_"इंद्रायणी, तू वाहत आलीस — तू कुठून आलीस?_
_विठोबाच्या पायांकडून का?"_
कधी तुलसीसंदर्भात:
_"तुलसी, तू एकटी का?_
_तुझ्यासोबत वाऱ्यानं कुणाला तरी पाठवायला हवं."_
बोल्होबा या ओळी ऐकून हसायचे. म्हणायचे — "पोरी, हा कवियिता होणार बहुतेक."
कनकाई फक्त मनातल्या मनात विठोबाला एक वाक्य सांगायची — _'विठ्ठला, तू कुणाला माझ्या वाड्यात पाठवलंयस? — मला सांभाळून ठेवायला सांगू दे.'_
★ ★ ★
पण आज. आज तुकाराम सहा वर्षांचा झाला. आणि एका दुपारी — इंद्रायणीच्या काठावरच्या त्या ठिकाणी — त्यानं असं काही पाहिलं, ज्यानं त्याच्या लहानशा हृदयाला कायमचा एक धक्का बसला.
★ ★ ★
ती दुपार. साधी. तुकाराम आपल्या बाजूच्या काही मित्रांसह इंद्रायणीच्या काठावर खेळायला आलेला. नदीच्या त्या जागेवर — एक मोठा खडक, ज्यावर बायका कपडे धुवायला बसायच्या. त्या खडकाजवळ एका बाजूला — एक झुकलेला झाडाचा बुंधा, ज्यावर बायका त्यांच्या त्या ओल्या साड्या आणि पुरुषांची धोतरं वाळवायला घालत असायच्या.
तुकाराम आपल्या मित्रांसह त्या बाजूला खडकाच्या वरून पुढे झेपावून — पाण्यात बोटं ओली करत होता. तेवढ्यात — आजूबाजूच्या एका झाडामागून — कुणीतरी ओरडलं:
"पकडा, पकडा — चोर! चोर!"
तुकाराम चकित. एक माणूस — मध्यम वयाचा, चेहरा फिका — पाण्यातून बाहेर सूचून, खडकावरून पळून जात होता. हातात एक भिजलेली पांढरी साडी. कुणाचीतरी. कुणीतरी अद्याप ती धुवायला आणून ठेवलेली.
मागून पाटीलजी — गावच्या एका जमीनदाराचा भाऊ — काठीसह धावत येत होते. "थांब! थांब चोरा!"
चोरानं एक झेप मारून पुढच्या रस्त्यावर पाऊल टाकायचा प्रयत्न केला — पण पाटीलजींचा एक धडकाही त्याला अडकवला. तो खाली पडला. साडी हातातून सुटून गेली. आणि — जोरानं — पाटीलजींनी त्या चोराच्या पाठीवर एक काठी मारली.
"साले! इथल्या बायांच्या साड्या चोरून जातोस? तुझा जिव चालवीन!"
मार सुरू झाला. एक — दोन — तीन — चार धपाटे. त्या चोराचा हलकाशा कण्हण्याचा आवाज. नंतर पाटीलजींना जाम चढून आलेली. आणखी जोरानं काठी. _धप! धप! धप!_
★ ★ ★
तुकाराम स्तब्ध. त्याच्या लहानशा डोळ्यांसमोर — पहिल्यांदाच — एक माणूस दुसऱ्या माणसाला बेभानपणे मारताना त्यानं पाहिलं. आणि — त्या मारल्या जाणाऱ्या माणसाच्या त्या डोळ्यांत — एक प्रकारचा अनोखा थंड, हतबल, क्षीण भाव.
मित्रांच्या मधून तुकाराम पुढे झेपावला. पाटीलजींच्या पायांकडे जाऊन — दोन्ही हातांनी एक काठी पकडली.
"नाही पाटीलजी! नका मारू!"
पाटीलजी — रागानं फुगलेले — खाली पाहिले. एक सहा वर्षांचा मुलगा. तुकाराम. बोल्होबाशेठांचा मुलगा.
"पोरा, बाजूला हो. हा चोर. साडी चोरून पळत होता."
"पाटीलजी," तुकाराम कण्हत म्हणाला, "मारू नका. मी सांगतो — हो, चूक केलीये यानं. पण मारून तो अधिक चांगला होईल का? तुम्ही त्याला सोडून द्या. मी आईला सांगून त्याला एक साडी विकत घेऊन देतो — ज्या बाईची साडी चोरली, तिच्यासाठी. आणि या माणसाला विचारू — का चोरली? कदाचित त्याच्या घरात कुणी —"
★ ★ ★
पाटीलजी थांबले. तुकारामच्या त्या तीव्र, प्रामाणिक आवाजानं त्यांच्यात एक क्षणासाठी क्रोध थंडावला. ते खाली बघून त्या चोराकडे पाहिले — चोर आता अर्धवट खाली कोसळलेला, एका हाताला धरून — रडत होता.
पाटीलजींनी काठी हलकी सोडली. म्हणाले — "ए, ऊठ. का चोरलीस ही साडी?"
चोर हलक्या आवाजात — तोंडात रक्ताची चव — म्हणाला:
"साहेब... माझी बायको. आजारी. अंगावर एक तरी ल कुर्तीयांचा कापड नाही. हिवाळा. थंडी. रात्री ती कण्हत बसते. एक चांगली साडी मिळाली तर — मी तिला नेसवली असती. पण... पैसे नव्हते. म्हणून..."
पाटीलजींच्या डोळ्यांत क्षणभर एक हलकीशी ओली चमक. नंतर त्यांनी ओठ चावले.
"पोरा," ते तुकारामकडे वळून म्हणाले, "हा वाटतो म्हातारा निच्च — पण तो खरं बोलतोय. तुझ्या त्या लहानशा डोक्यानं — आज माझ्या या मोठ्या डोक्याला — एक धडा शिकवला. मार थांबवा."
— आणि पाटीलजी एका शब्दानंही न पुढे काही करता, फक्त चोराला उभं करून, खांद्यावर ठेवून — "ये, चल माझ्या घरी. एक भाकरी देतो. आणि बायकोसाठी एक स्वच्छ धोतरही." — असं म्हणून त्याला घेऊन निघून गेले.
★ ★ ★
तुकाराम स्तब्ध त्या खडकावर बसून राहिला. इंद्रायणी अद्याप वाहत होती. वारा अद्याप तसाच. पण त्याच्या त्या आत — कुठेतरी — एक प्रचंड हलकीशी हालचाल.
मित्रांनी हलक्या आवाजात विचारलं — "तुकू, तू पाटीलजींच्या सामोरं जाऊन काठी पकडलीस — तुला भीती वाटली नाही?"
तुकारामनं फक्त शांतपणे आभाळाकडे पाहत सांगितलं — "मला आत कुणीतरी सांगितलं — _'जा.'_ — मी फक्त ऐकलं."
"कोण सांगितलं?"
"विठोबा."
मित्रं हसली. _'तुक्या वेड्यासारखा बोलतो.'_ पण तुकारामला त्या क्षणी एक स्पष्ट जाणीव होती. इंद्रायणीच्या त्या काठावरून — कुठेतरी आतून — एक हाक खरोखरच त्याला आली होती. आणि तो ती ऐकून पुढे झेपावला होता.
★ ★ ★
तो रात्री घरी परत आला. आईनं विचारलं — "तुक्या, इंद्रायणीवर काय झालंय?"
तुकारामनं संपूर्ण घटना — एक एक तपशीलानं — आईला सांगितली. कनकाईचे डोळे ओले. तिनं तुकारामच्या डोक्यावर एक मायाळू हात ठेवला. म्हणाली — "बेटा, तू बरोबरच केलंस. मारानं माणूस सुधारत नाही — प्रेमानंच सुधारतो. लक्षात ठेव."
"आई," तुकाराम थांबून, थोडासा विचारानं, विचारला — "एक प्रश्न. विठोबा सर्व पाहत असतो म्हणतात. मग — विठोबानं त्या चोराच्या बायकोला साडी का दिली नाही? — तिची भुक का सोसवली?"
कनकाई थांबली. क्षणभर शांत. ती उत्तर शोधत होती. कारण हा प्रश्न — एका सहा वर्षांच्या मुलाचा — खूप मोठा प्रश्न होता.
"बेटा," ती हलक्या आवाजात म्हणाली, "विठोबानं ती साडी देण्यासाठी एका माणसाला पाठवलं होतं. आणि तो माणूस आज पाठवला गेला — तू."
तुकारामनं डोळे विस्फारले.
"म्हणजे... मी विठोबाचा एक..."
"होय बेटा. तू त्याचा एक छोटासा हात आहेस. आणि तू आज त्याच्या नावानं — ज्या बाईला साडीची गरज होती — तिला साडी मिळवून दिलीस. म्हणून — तुलाच विठोबा मानावं."
★ ★ ★
तुकारामच्या त्या लहानशा हृदयाला त्या रात्री एक अनोखी जाणीव झाली. _'मी विठोबाचा हात आहे. आणि माझा हात पुढे जायला हवा — कुठेही — कुणीही गरजू असेल — तिथे.'_
त्या रात्री तो झोपायला निघाला तेव्हा — आजच्या त्या एका दिवसानं — तुकारामच्या आत्म्यात एक छोटीशी ज्योत प्रथमच लागली. ती ज्योत — पुढच्या ४० वर्षांत — महाराष्ट्र हादरवणार होती.
★ ★ ★
पण तुकारामच्या या आनंदी सुरुवातीला अद्याप कितीतरी अडचणी पुढे होत्या. कारण नियतीचा एक नियम — सुख फार वेळ टिकत नाही. एखादा दिवस — एक नवा हादरा. आणि तुकारामच्या त्या लहानशा वाड्यात — सहा-सात वर्षांच्या आत — असं काहीतरी घडणार होतं — ज्यानं त्या वाड्याच्या आनंदाच्या भिंतीला पहिलं मोठं तडा बसवलं.
तो हादरा कोणता?
(पुढे चालू...)
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें