तुकाराम तेरा वर्षांचा. देहूगावच्या त्या वाड्यात आता एक तरुण-वजनाचा मुलगा. उंच होऊ लागला. आवाज थोडासा खाली बसायला लागलेला. केसांत जाडसरपणा. आणि — सर्वांत महत्त्वाचं — मनात एक अदृश्य खोली, जी कुणीतरी ती एका वेगळ्याच गोष्टीसाठी कोरून ठेवत होतं.
बोल्होबांनी आता तुकारामला पाठशाळेतून थोडं-थोडं वाड्यातल्या व्यापाराची ओळख करून द्यायला सुरुवात केली होती. कारण मोठा भाऊ सावजी — तो आधीच पंचविशीच्या जवळचा — व्यापारात नीट रमत नव्हता. त्याला फिरण्याची, बाहेर जाण्याची, भटकंतीची ओढ. बोल्होबा कधी कधी म्हणायचे — "सावज्या, तू एक वैरागी होणार बहुधा. तरी एखाद्या मठात पाठवायला होणार आम्हांला."
तुकारामला बोल्होबांनी — एका शांत संध्याकाळी — समोर बसवून सांगितलं — "बेटा, मला माहीत आहे — तुझं मन अभंगांत, विठोबात, फुलांत आहे. पण आपलं घर चालवायला कुणीतरी हिशोबात बसायला हवं. सावज्या तसा नाहीये. म्हणून — तू."
तुकारामनं हलक्या मानेच्या होकारानं ते स्वीकारलं. म्हणाला — "बाबा, मी हिशोब शिकेन. तुम्ही सांगाल ते करेन."
बोल्होबांच्या डोळ्यांत समाधान. म्हणाले — "बेटा, तू एका दिवसी मला नक्की हादरून सोडशील. कुणीतरी तुझ्या त्या लहान काळजात एक मोठं बीज ठेवून ठेवलंय. ते कधी फुटेल — तू कधी एका वेगळ्या रस्त्यानं निघून जाशील — मला माहीत आहे. पण आज — आज तू माझ्या या व्यापारात बस."
★ ★ ★
तुकाराम बसला. हिशोब शिकू लागला. आडतीच्या रजिस्टरमध्ये नावं लिहायला, व्याजाचे आकडे काढायला, धान्याच्या पोत्यांचा हिशोब ठेवायला. एकूण — एका वाण्याच्या मुलाच्या रोजच्या त्या नियमित कामात — तो हळूहळू रमायला लागला. पण — संध्याकाळ झाली की — हिशोब-कागद बाजूला ठेवून — विठोबाच्या त्या छोट्या देवळासमोर तासभर बसायचा. कधीतरी तासभरापेक्षा जास्त.
★ ★ ★
पण कनकाईच्या तब्येतीनं या एका वर्षात असं काहीतरी रंग बदललं — जे आधी कधीच जाणवलं नव्हतं.
ती नेहमी प्रसन्न. गालावर हास्य. हातांत चपळता. पण — पंचवीस-तीस झाल्यावर — एका दिवशी तिच्या ओठांच्या कोपऱ्यांत एक हलकीशा थकव्याची रेषा दिसू लागली. नंतर — डोळ्यांच्या भोवती सुजेची एक रेषा. नंतर — पावलं हलकी होणं. नंतर — मध्येच भोवळ.
बोल्होबांनी अमरावतीच्या एका मोठ्या वैद्याला बोलवून आणलं. वैद्यांनी कनकाईची नाडी पाहिली. हृदय ऐकलं. डोळ्यांच्या आत डोकावलं. आणि — एका थोड्या उदास स्वरानं — बोल्होबांना बाजूला घेऊन सांगितलं:
"शेठजी, तब्येत नीट नाहीये. हृदयाचं काम मंदावलंय. आणि शरीरात जुना थकवा — कुठून आलाय हे सांगता येत नाही. ती किती दिवस — हे विठोबाला माहीत."
बोल्होबांच्या डोळ्यांत आसवं. ते एका शब्दानंही बोलू शकले नाहीत.
★ ★ ★
कनकाईनं स्वतःही हे जाणून घेतलं. ती बोल्होबांना म्हणाली — "आहो, मला माहीत आहे. वैद्य काय म्हणाले. लपवू नका. मला सांगू द्या — मी तयार आहे."
बोल्होबा कण्हून रडले. म्हणाले — "कनके, तू कशी काय बोलू शकतेस? तू आपल्या या वाड्याची आत्मा आहेस. तू नसलीस — तर —"
कनकाईनं हसून सांगितलं — "आहो, आत्मा कधी जात नाही. ती फक्त शरीर बदलते. मी जिथे जाईन — मी तुमच्याजवळच असेन. आणि — माझ्या एका विनंतीवर तुम्ही नक्की होय म्हणाल का?"
"बोल."
"माझ्या तुक्याची काळजी घ्या. तो वेगळा आहे — तुम्ही जाणताच. त्याला कधीच मारू नका. कधीच ओरडू नका. तो जे करायला निघेल — ते करू द्या. कारण तो विठोबाचा आहे — आपल्या एकट्याचा नाही."
बोल्होबांनी हसून मान हलवली. "होय कनके, होईल."
★ ★ ★
कनकाईच्या तब्येतीनं पुढच्या काही महिन्यांत झपाट्यानं घसरण घेतली. एका रात्री — तिनं स्वतःच — तुकारामला आपल्या जवळ बसवलं.
तुकाराम तेरा वर्षांचा. आईच्या त्या लांब साडीच्या पदराला धरून बसलेला. आईच्या त्या आज खूप थकलेल्या डोळ्यांकडे पाहत. आईच्या त्या क्षीण आवाजाला कान देऊन.
"तुक्या."
"हं आई?"
"बेटा, मला माहीत आहे — माझा वेळ जवळ आला."
तुकारामचा आवाज कापला. "आई, असं नको बोलू."
"बेटा, ज्या क्षणी मी जन्माला आले — त्या क्षणीच जायचंही ठरलं. ही फक्त वेळ आहे. आज की उद्या. पण आज — मला तुझ्याशी एक गोष्ट बोलायची आहे."
तुकारामनं हलक्या आवाजात होकार.
"बेटा, तू वेगळा आहेस. हे मला तू पाच दिवसांचा होतास तेव्हाच कळलं. तुझ्या मुठ्या बंद होत्या — आत काहीतरी आणून आलेल्या. आणि एका साधूनं — एक भगव्या वस्त्रांतला साधू — येऊन तुझ्याकडे पाहून फक्त म्हटलं होतं — _'विठोबाची शाळा सुरू व्हायला एक विद्यार्थी मिळाला.'_"
तुकारामचे डोळे विस्फारले. "आई, हे मला आधी कधीच सांगितलं नाही."
"नाही — कारण तू मोठा होईपर्यंत मला सांगायचं नव्हतं. पण आज — मला माहीत आहे — मी पुन्हा तुझ्याशी बोलू शकणार नाही. म्हणून."
★ ★ ★
कनकाईनं एका थरथरत्या हातानं तुकारामचा हात आपल्या हातात धरला. म्हणाली:
"बेटा, माझ्याकडून तुला तीन गोष्टी सांगायच्या आहेत. ऐक."
तुकारामनं डोळे ओले करून मान हलवली.
"पहिली — विठोबाच्या त्या मूर्तीवर तुझा विश्वास आहे — हे चांगलं. पण विठोबा त्या मूर्तीतच नाही. तो प्रत्येक माणसाच्या काळजात आहे. तू कधी कुणाचाही चेहरा पाहिलास — आणि त्याच्यात विठोबा दिसला — तर हसून त्याला 'विठोबा' म्हण. कारण तेच खरं."
"दुसरी — आज जे तुझे रचलेले शब्द आहेत — ते कागदावर लिहायला सुरुवात कर. तुझ्या आत खूप शब्द उतरून येतायेत — ते बाहेर येतील. ते लिहून ठेव. कारण — एक दिवस — हे शब्द संपूर्ण महाराष्ट्र वाचेल."
"आणि तिसरी —" कनकाईचा आवाज आता खूप क्षीण. ओठ कापत. पण डोळ्यांत एक तीव्र, मायाळू ऊर्जा. "तिसरी — बेटा — माझ्यासाठी रडू नकोस. कारण मी जिथे जाईन — मी तुझ्याजवळच असेन. आणि एखाद्या रात्री — जेव्हा तू अभंग रचायला बसशील — तेव्हा माझा हात तुझ्या त्या लेखणीवर असेल. एखाद्या क्षणी एखादा शब्द तुझ्या मनात उतरेल — आणि तुला कळेल — _'हा शब्द आईनं दिला.'_ तेव्हा हसून लिहीत राहा. मी तुझ्यापासून फार दूर नसेन."
तुकाराम रडत होता. आईच्या मांडीत डोकं ठेवून. आई हलक्या हातानं त्याच्या केसांत हात फिरवत होती.
★ ★ ★
ती रात्र पुढे सरकली. कनकाईचा श्वास हळूहळू मंदावत. पहाटे दोन वाजता — तिच्या त्या ओठांवरून — एक शेवटचा शब्द निघाला:
_"विठोबा."_
— आणि कनकाई शांतपणे झोपून गेली. कायमच्या झोपेत.
★ ★ ★
बोल्होबा जागे होते. त्यांनी पाहिलं. एका शब्दानं काहीच बोलले नाहीत. फक्त — कनकाईच्या त्या निर्जीव हाताला आपल्या हातात धरून — एका कोपऱ्यात बसून राहिले.
तुकाराम — तेरा वर्षांचा — आईच्या त्या मांडीवर अद्याप डोकं ठेवून. एका हलक्या वळवळणीनं त्याचं डोकं वर उचललं. त्याला माहीत झालं.
त्यानं आईच्या त्या निर्जीव चेहऱ्याकडे पाहिलं. ओठांवर एक हलकंसं हसू अद्याप. जणू ती अद्याप एक शब्द बोलत होती — _'तुक्या, मी इथेच आहे, तुझ्याजवळ.'_
तुकारामनं डोळे मिटले. हलक्या आवाजात — एक अभंगाची सुरुवात — कुणी शिकवलं नसताना — आपल्या त्या लहानशा कण्ठातून — पहिल्यांदाच निघाली:
_"आई गेली, मन रडे,_
_डोळे ओले, हृदय फुटे,_
_विठोबा रे, तू आता_
_माझा सर्व, तूच आता."_
★ ★ ★
बोल्होबांनी ती अभंग ऐकली. ते थक्क. एका तेरा वर्षांच्या मुलानं — आईच्या मृत्यूच्या त्याच क्षणी — एक अभंग रचून टाकला?
त्यांनी डोळे ओले करून तुकारामकडे पाहिलं. म्हणाले — "बेटा, हे शब्द कुठून आले?"
तुकारामनं फक्त सांगितलं — "बाबा, आई. आईनं दिले."
बोल्होबांच्या डोळ्यांत आसवं — पण आता त्यात फक्त दुःख नव्हतं. एक अदृश्य आदरही होता. कारण त्यांना त्या क्षणी कळून चुकलं — _कनकाईनं मला सांगितलं होतं — हा मुलगा वेगळा. आणि आज — आज ती गेल्याच्या त्या क्षणीच — त्यानं ते सिद्ध केलं._
★ ★ ★
कनकाईचा अंत्यविधी झाला. इंद्रायणीच्या काठावर. हजारो लोक जमले. कारण कनकाई गावात सर्वांसाठी 'आई' होती. तुकारामनं स्वतः अग्नि लावला. एका शब्दानंही न रडता. फक्त एक अभंग गाऊन.
★ ★ ★
रात्री — तुकाराम वाड्याच्या ओट्यावर एकटा बसला. आभाळावर तारे. कुठेतरी नदीचा हलकाशा वाहण्याचा आवाज. आणि त्याच्या आत — एक नवी जाणीव.
त्यानं एका जुन्या पाटीवर — एका कोळशाच्या तुकड्यानं — आपल्या त्या जिवनात पहिला अभंग लिहिला. तीच ओळ:
_"आई गेली, मन रडे..."_
★ ★ ★
त्या रात्रीपासून — तुकारामनं रोज एक अभंग लिहायला सुरुवात केली. कधी एका, कधी दहा. कधी इंद्रायणीवर, कधी विठोबासमोर, कधी रात्री वाड्याच्या ओट्यावर. कागद नव्हता — पाट्यांवर लिहायचा. नंतर ते पाट्यांवरून उतरवून जुन्या पुस्तक-कागदांवर साठवायचा.
कनकाईनं म्हटलेल्या त्या तीन गोष्टींपैकी दुसरी — _'तुझ्या आत शब्द उतरून येतील. ते लिहून ठेव.'_ — तुकाराम पाळत होता.
★ ★ ★
पण कनकाईच्या मृत्यूनंतर — पुढच्या काही वर्षांत — त्या वाड्यावर एक आणखी मोठा हादरा बसणार होता. आणि या हादऱ्यानंतर — तुकारामला — एका कुठल्याही पंधरा-वीस वर्षांच्या मुलानं घ्यावा त्याहून मोठा एक निर्णय — घ्यावा लागणार होता.
तो हादरा कोणता?
(पुढे चालू...)
How would you like to enjoy this episode?
टिप्पणी करने के लिए लॉगिन करें
लॉगिन करें