१. प्रस्तावना — एका राजकवीचा अद्भुत ग्रंथ

कल्पना करा — एक राजपुत्र. वय अवघं चौदा-पंधरा वर्षं. भोवती अव्याहत युद्ध, मोगलांचे आक्रमण, गनिमी काव्याची धामधूम, राजगडावरच्या मसलती. त्याच्या वडिलांच्या तलवारीला विश्रांती नाही. आणि त्याच राजपुत्राच्या हातात — तलवार नाही — एक लेखणी. आणि त्या लेखणीतून उतरतो — संस्कृत भाषेतला राजनीतीवरील ग्रंथ. नाव — बुधभूषण.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

श्रीशिवाजीसुताय धीमते, श्री संभाजीराजाय नमो नमः ।

यो बुधानां भूषणं, राजनीतेर्निधिं ददौ ॥

हा ग्रंथ केवळ राजपुत्राच्या लेखणीतून उतरलेला नाही. हा ग्रंथ उतरला आहे — एका जिवंत राजघराण्याच्या अनुभवातून. एका तलवारीच्या सावलीत वाढलेल्या मनातून. एका प्रत्येक श्वासात राजकारण भरलेल्या वातावरणातून. आणि म्हणूनच — बुधभूषण हे केवळ पुस्तक नाही — ते एका तरुण मनाचं राजधर्माविषयीचं स्वप्न आहे.

शिवरायांचा मुलगा संभाजीराजे. वडिलांनी अगणित किल्ले जिंकले. एक स्वराज्य उभं केलं. प्रजेचं जीवन बदललं. पण एका तरुणाच्या मनात एक प्रश्न जागा झाला — "हे सगळं — हे राज्य, हे किल्ले, हे सिंहासन — याचा खरा अर्थ काय? राजा म्हणजे केवळ तो जो तलवार चालवतो? की राजा म्हणजे आणखी काही?"

हा प्रश्न साधासुधा नव्हता. हा प्रश्न इतिहासात अनेक राजांच्या मनात आला होता. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितला होता — महाभारतात. शुक्राचार्यांनी देत्यांना सांगितला होता — शुक्रनीतीत. कौटिल्याने चंद्रगुप्ताला सांगितला होता — अर्थशास्त्रात. मनूने मानवांना सांगितला होता — मनुस्मृतीत. कामंदकाने राजांना सांगितला होता — कामंदकीयनीतीत.

आणि आता तोच प्रश्न उभा झाला — एका मराठी राजपुत्राच्या मनात. आणि त्या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यासाठी त्यानं लेखणी उचलली.

राजगडाच्या दरबारात ज्या वेळी मसलती चालत होत्या — मराठा सेनापती बाजी प्रभू, हंबीरराव मोहिते, मुरारबाजी, तानाजी मालुसरे, येसाजी कंक — अशा शूरवीरांच्या गप्पा रात्रंदिवस सुरू असत. युद्धाच्या रणनीती, गनिमी कावा, किल्ल्यांची व्यवस्था, कोषागाराची काळजी, गुप्तचरांचा अहवाल — सगळं सगळं. पण त्याच दरबाराच्या एका कोपर्‍यात — एक तरुण कान देऊन ऐकत असे.

तो तरुण म्हणजे शंभूराजे.

आजुबाजूला तो जे जे बघत होता — ते सगळं केवळ बघत नव्हता. तो ते मनात साठवत होता. प्रत्येक निर्णयामागचा विचार. प्रत्येक मसलतीमागचा विवेक. प्रत्येक तलवारीमागचा हेतू. आणि शिवबा महाराजांच्या तोंडून जे जे शब्द निघत होते — ते राजधर्माचं सार होतं. शिवबाने त्यांना कधी पुस्तकातून शिकवलं नाही — शिवबाने त्यांना जीवनातून शिकवलं.

"बुधभूषण" म्हणजे — बुद्धिमंतांचं भूषण. बुद्धीचा अलंकार. ज्यांच्या हाती शास्त्र आहे, ज्यांच्या मनात विवेक आहे, ज्यांच्या आचरणात धर्म आहे — अशा बुधजनांचं हा ग्रंथ शोभावेल असं भूषण आहे.

नाव निवडतांना संभाजी महाराजांनी विचार केला असावा — हा ग्रंथ केवळ राजांसाठी नाही. हा ग्रंथ — मंत्र्यांसाठी. सेनापतींसाठी. प्रशासकांसाठी. आणि पुढच्या पिढीच्या प्रत्येक त्या तरुणासाठी ज्याला राजकारण समजून घ्यायचं आहे. म्हणून — बुधभूषण. विद्वानांचं भूषण.

आणि ग्रंथाची भाषा — संस्कृत. कारण तेव्हाची शास्त्रीय भाषा संस्कृतच होती. वेद, पुराण, स्मृती, नीतिशास्त्र, साहित्य — सगळं संस्कृतमध्ये. एका मराठी राजपुत्राने संस्कृतमध्ये राजनीती लिहिली — हे अद्भुत. कारण त्यानं सिद्ध केलं की मराठी राज्य केवळ तलवारीवर उभं नाही. ते एका सखोल बौद्धिक परंपरेवरही उभं आहे.

बुधभूषण ग्रंथ तीन अध्यायांत विभागलेला आहे. या तीन अध्यायांमध्ये राजधर्माचं संपूर्ण विवरण आहे.

प्रथम अध्याय — मंगलाचरण, कविप्रशस्ती, राजाचं स्वरूप, राज्याचं सप्तांग, राजगुण-राजदोष, राजधर्म.

द्वितीय अध्याय — अमात्य आणि मंत्रीमंडळ, मंत्र, दूत, कोष, कर, सेना, दुर्ग.

तृतीय अध्याय — युद्ध, व्यूह आणि रणनीती, साम-दाम-दण्ड-भेद, विजयानंतरचे कर्तव्य, न्याय, राजर्षी आदर्श.

हे तीन अध्याय वाचताच लक्षात येतं — हा केवळ तरुणाच्या लेखणीतला कच्चा प्रयत्न नाही. हा एक परिपक्व अभ्यासूचा ग्रंथ आहे. अनेक प्राचीन ग्रंथांमधून संदर्भ घेऊन, अनुभवाची उष्णता त्यात ओतून, मराठी मातीच्या सुगंधासह तयार केलेला हा एक संपूर्ण राजनीतिकोश आहे.

आज आपण २१ व्या शतकात आहोत. लोकशाहीचा काळ. पण राजकारण काही बदललं आहे का? सत्तेची ओढ बदलली आहे का? न्यायाची मागणी बदलली आहे का? प्रजेच्या कल्याणाची चिंता बदलली आहे का?

नाही. ही गोष्टी आजही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. आणि म्हणूनच बुधभूषण ग्रंथ आजही प्रासंगिक आहे. कोणत्याही नेत्यानं — मग तो पंतप्रधान असो, मुख्यमंत्री असो, खासदार-आमदार असो, की एखाद्या कंपनीचा सीईओ — कोणीही बुधभूषण वाचावं. आणि स्वतःला विचारावं — "मी या आदर्शांप्रमाणे चालतोय का?"

मूळ बुधभूषण संस्कृतमध्ये आहे. ते वाचणं प्रत्येकाला शक्य नाही. म्हणून हे मराठी विवरण. ३० भागांत. प्रत्येक भागात एक एक विषय. प्रत्येक भागात — संभाजी महाराजांच्या जीवनातला एक संदर्भ, मूळ ग्रंथातला आशय, आणि आजच्या काळात त्याचा अर्थ.

हा प्रवास सुरू होतो — पुरंदरच्या त्या किल्ल्यापासून. जिथं शंभूराजांचा जन्म झाला. जिथून त्यांच्या जीवनाची ही कहाणी सुरू झाली. जिथं भविष्यातल्या एका महान राजकवीचा पाया घातला गेला.

चला, सुरुवात करू या — पुढच्या भागात — पुरंदरच्या त्या बाळराजांची कथा.

॥ श्री संभाजी महाराज की जय ॥