२. बाळराजे संभाजी — पुरंदरचा बाळ

१४ मे १६५७. वैशाख महिन्याचा एक संध्याकाळचा वारा. पुरंदर किल्ल्याच्या तटावरून दिसणार्‍या निळसर डोंगरांच्या रांगेत सूर्य मावळतोय. आणि किल्ल्याच्या एका कक्षात — एक नवजात बालक प्रथम आक्रोश करतो. नाव ठरतं — संभाजी. आणि त्याच क्षणी इतिहासाच्या एका नवीन अध्यायाचा प्रारंभ होतो.

॥ माता शिवाजीची जिजाबाई । तिच्या नातवाचा हा अवतार ॥

तलवारीच्या सावलीत वाढला । बुधभूषणाचा रचेता ॥

पुरंदर किल्ला त्या काळी मराठा राज्याच्या महत्त्वाच्या किल्ल्यांपैकी एक. शिवाजी महाराज स्वतः किल्ल्यावरच होते. त्यांच्या पहिल्या पत्नी — सईबाईंच्या उदरी — हा बालक जन्माला आला. जेव्हा शिवबा महाराजांच्या हाती बातमी आली — त्यांच्या ओठांवर हास्य फुललं. युवराज जन्मला. राज्याला वारस लाभला.

नाव संभाजी. भगवान शिवाच्या एका रूपाचं हे नाव. आणि शिवबा महाराजांच्या वडिलांचं — शाहाजीराजांचं — आजोबांचं — यांचं नाव होतं संभाजी. त्या आजोबांच्या स्मृतीला अर्पण म्हणून हे नाव ठेवलं गेलं. वडिलांच्या वडिलांचं नाव नातवाला — ही मराठी परंपरा.

राजगडावर — सिंहगडावर — प्रतापगडावर — आनंदाची लहर पसरली. खरोखर अद्भुत क्षण. कारण राज्याचा वारस म्हणजे केवळ एक मूल नाही. राज्याचा वारस म्हणजे पुढच्या पिढीचा आधारस्तंभ. भविष्यातला छत्रपती. आणि या क्षणाने ते भविष्य अधिकृतपणे जन्म घेतलं.

पण नियतीने एक क्रूर खेळ खेळला. संभाजीराजे केवळ दोन वर्षांचे झाले — आणि त्यांची आई — सईबाई — या जगातून निरोप घेऊन गेल्या. पाच सप्टेंबर १६५९. बालकाला आईच्या ममत्वाची सावली अकालीच गेली.

दोन वर्षांचा बालक. आईचा चेहरा कदाचित त्याला नीट आठवतही नसेल पुढे. पण त्या वियोगाचा एक खोल जखम मनात राहतो — हे मानसशास्त्रज्ञ सांगतात. आणि कदाचित म्हणूनच — पुढं संभाजी महाराजांच्या स्वभावात एक प्रकारचं तीव्र संवेदनशील पण बेधडक असं रूप दिसतं. एखाद्या भग्न दु:खाच्या वर वाढलेल्या वृक्षासारखं — मूळ खोल पण शाखा अग्निशिखेसारख्या.

आईच्या वियोगानंतर मातेची भूमिका कोणी घ्यावी? तर ती घेतली — महाराणी जिजाबाईंनी. शिवबा महाराजांची आई. संभाजीराजांची आजी. पण त्या आजीने नातवाला आईसारखंच वाढवलं.

आजीच्या मांडीवर बालक संभाजी. आणि त्या मांडीवरून ऐकू येणार्‍या गोष्टी — काय? सामान्य आजीच्या गोष्टी नव्हे. त्या गोष्टी होत्या — रामायणाच्या. महाभारताच्या. श्रीकृष्णाच्या लीलांच्या. कौटिल्याच्या नीतिकथांच्या. विक्रम-वेताळाच्या. भारतीय इतिहासातल्या वीरांच्या — चंद्रगुप्त, अशोक, हर्षवर्धन, राणा प्रताप, राणा सांगा.

एका बालकाच्या मनात संस्कारांचे बीज तेव्हा पडतं — जेव्हा त्याला दूध मिळतं तेव्हाच. आणि जिजाबाईंनी संभाजीला दिलेलं दूध — दुप्पट होतं. एक — शरीरासाठी. दुसरं — मनासाठी. आणि त्या मनासाठी दिलेल्या दुधातच बुधभूषणाचा भविष्यकालीन रचेता तयार होत होता.

लहानपणापासून संभाजीराजांची एक खासियत होती — ते अगदी पटकन शिकत. एका वेळी एखादी गोष्ट सांगितली की लक्षात राहायची. एक श्लोक एकदा ऐकला की तोंडपाठ. एक प्रसंग एकदा बघितला की चित्रासारखा डोळ्यासमोर.

शिवबा महाराजांनी हे लक्षात घेतलं. ते म्हणाले — "जिजाई, हा मुलगा सामान्य नाही. हा शिकवायला हवा. भरपूर शिकवायला हवा. नीतिशास्त्र, धर्मशास्त्र, संस्कृत, मराठी, फारसी, हिंदी — सगळं शिकवायला हवं."

आणि म्हणून — विद्वान शिक्षकांची व्यवस्था झाली. केशव पंडित — जे संस्कृत आणि नीतिशास्त्राचे ज्ञानी होते — ते मुख्य शिक्षक. इतर पंडितही होते — फारसीसाठी, हिंदीसाठी, धर्मशास्त्रासाठी. राजगडाच्या एका कक्षात — हा बालक — पाटीवर अक्षरं गिरवू लागला.

पण विद्या एकटीच नव्हती. सोबत होती — तलवार. कारण मराठा राजपुत्र केवळ पंडित होऊन उपयोगी नाही. त्याला सैनिकही व्हायला हवं. त्याला तलवारीची साधना करायला हवी. भालाफेक, घोडेस्वारी, कुस्ती, धनुर्विद्या — सगळं शिकायला हवं.

राजगडाच्या मैदानावर सकाळी संभाजीराजे — कुस्ती शिकत. दुपारी कक्षात — संस्कृत श्लोक पाठ करत. संध्याकाळी घोडेस्वारी. रात्री शिवबा महाराज जर किल्ल्यावर असले तर त्यांच्या सोबत बसून मसलती ऐकत.

एका बालकाच्या जीवनात इतकी विविधता — हे सामान्य नव्हे. पण मराठा राजपुत्राच्या जीवनात ही विविधताच आदर्श होती. कारण भविष्यात त्याला सगळ्या आघाड्यांवर लढायचं होतं — तलवारीने आणि लेखणीने. शस्त्राने आणि शास्त्राने. कानेने आणि बुद्धीने.

अशीच एक रात्र. राजगडाचा दरबार. शिवबा महाराज आणि त्यांचे सेनापती — एक मसलत. मोगलांचा एक सरदार चाल करून येतोय. किती सैन्य? कुठून येणार? कोणत्या मार्गाने अडवायचं?

एक एक सेनापती मत मांडत होता. कुणी म्हणालं — "थेट सामना द्यावा." कुणी म्हणालं — "गनिमी काव्याने त्रास द्यावा." कुणी म्हणालं — "त्यांना खोल आत येऊ द्यावं — मग कोंडावं."

शिवबा महाराज शांत. ऐकत होते. विचार करत होते. आणि एका कोपर्‍यात — एक छोटासा संभाजीराजे — पाच-सहा वर्षांचा — सगळं ऐकत होता. त्यांच्या मनात त्यावेळी काय सुरू होतं — ते कोणाला माहीत? पण त्यांनी ते दृश्य मनात कोरून घेतलं असेल — एक राजा कसा निर्णय घेतो, कसा सैनिकांचं ऐकतो, कसा शेवटी स्वतःचा विवेक वापरतो.

आणि कदाचित त्याच क्षणी — बुधभूषणाचा एक श्लोक त्यांच्या मनात बीजरूपात पडला असेल. भविष्यात तो श्लोक उमलणार होता.

पुरंदरचा हा बाळ. वैशाखाच्या त्या संध्याकाळी जन्मलेला. आजीच्या मांडीवर वाढलेला. विद्या आणि वीरतेच्या वातावरणात मोठा झालेला. एका दिवशी — हाच बाळ — संस्कृत भाषेत बुधभूषण ग्रंथ रचणार होता. हाच बाळ — छत्रपती होणार होता. हाच बाळ — मराठा साम्राज्याचा दुसरा महान सूर्य ठरणार होता.

पण त्याआधी — एक मोठा प्रसंग. एक प्रसंग जो त्यांच्या जीवनात कायमचा कोरला गेला. एक प्रसंग — आगऱ्याचा. ज्यानं एका नऊ वर्षांच्या बालकाच्या मनात राजकारणाची खोल समज पेरली. त्या आगऱ्याच्या प्रसंगाची कथा — पुढच्या भागात.

॥ श्री छत्रपती संभाजी महाराज की जय ॥