३. आगऱ्याचा कैद आणि शिवरायांच्या सोबत

१६६६ चा उन्हाळा. आग्र्याची भयाण उष्णता. एका मोगल हवेलीत — दोन मराठे कैद. एक — छत्रपती शिवाजी महाराज. दुसरा — त्यांचा नऊ वर्षांचा मुलगा संभाजी. आजुबाजूला औरंगजेबाचे शिपाई. भिंतींवर मोगल साम्राज्याची सावली. आणि त्या सावलीत — एका बालकाच्या डोळ्यांत — राजकारणाची खरी ओळख होत होती.

॥ हस्तलिखित न उरे, स्मृती न मावे । तरी आगऱ्याचा तो प्रसंग ।

एका बाळराजाच्या मनात कोरला गेला । अमिट अक्षरांत ॥

शिवबा महाराजांना औरंगजेब बादशाहाने आग्र्याला बोलावलं होतं. कारण? पुरंदरच्या तहानंतर शिवबा आणि मोगल यांच्यात एक तात्पुरतं समझोता झाला होता. आणि बादशाहाने म्हटलं — "तुम्ही माझ्या दरबारात या. तुमचा सत्कार करू."

शिवबा महाराजांना धोका माहीत होता. आग्र्याला जाणं — सोपं नव्हतं. पण न जाणं तर अधिक धोकादायक. कारण न गेले तर युद्ध अटळ. आणि त्यासाठी तेव्हा मराठा सैन्य पुरेसं तयार नव्हतं.

म्हणून शिवबा गेले. आणि सोबत घेतलं — आपल्या मुलाला. नऊ वर्षांच्या संभाजीला. आता कोणी विचारेल — "इतक्या लहान मुलाला असा धोकादायक प्रवासात का घेतलं?" त्याला उत्तर हे — शिवबाला माहीत होतं की राजपुत्राला राजकारण शिकायला हवं. आणि राजकारण पुस्तकातून नाही — अनुभवातून शिकायला हवं. आग्र्याचा हा प्रवास हे एक मोठं विद्यापीठ ठरणार होतं.

१२ मे १६६६. आग्र्याचा दरबार. औरंगजेबाची ५० व्या वाढदिवसाची मेजवानी. मोगल दरबारात मुसलमान सरदार, राजपूत राजे, अफगाण नवाब, सगळे एकत्र.

शिवबा महाराज आणि त्यांच्या सोबत बाळराजे संभाजी. दरबारात पोहोचले. आणि मग — एक धक्का. औरंगजेबाने त्यांना दिली ती जागा — सामान्य दर्जाच्या मनसबदारांच्या रांगेत. शिवबासारख्या स्वराज्याच्या राजाला अशी जागा — हा अपमान होता. एक खूप मोठा अपमान.

शिवबा महाराजांच्या चेहऱ्यावरून संताप ओसंडून वाहात होता. नऊ वर्षांचा संभाजी — वडिलांच्या जवळ उभा. त्या क्षणी त्यांच्या मनात काय वादळ उठलं असेल? त्यांनी पाहिलं — एक राजा अपमानित होतोय. ज्या राजासाठी त्यांचं हृदय धडधडत होतं — तो राजा त्यांच्या डोळ्यांसमोर अपमानित. आणि तो राजा त्यांचे वडील.

शिवबाने तिथून तडक काढता पाय घेतला. परत आपल्या निवासावर. पण आता एक संकट उभं राहिलं — औरंगजेबाने त्यांना नजरकैद केलं. आता पळून जाण्याचा रस्ता बंद.

आग्र्याच्या एका हवेलीत शिवबा आणि संभाजी कैद. भोवती मोगल शिपाई. प्रत्येक हालचालीवर लक्ष. प्रत्येक भेटीवर पहारा.

नऊ वर्षांच्या मुलाला हे सगळं समजायला किती वेळ लागत असेल? पण संभाजीराजांनी समजून घेतलं. कारण त्यांच्या वडिलांनी त्यांना समजावलं. शिवबा महाराजांनी मुलाला सांगितलं —

"शंभू, बघ. हे सगळं नीट लक्षात ठेव. एका राजाने कधीच गाफील राहायचं नसतं. ज्या क्षणी तू गाफील — त्या क्षणी तू कैदेत. म्हणून — सावध. नेहमी सावध. आणि लक्षात ठेव — संकटातही धैर्य. भयातही विवेक. आणि कैदेतही — मुक्ततेची योजना."

हे शब्द बाळराजांच्या मनात खोल खिळून बसले. हेच शब्द — पुढं — बुधभूषणाच्या एका श्लोकात आपलं रूप दाखवणार होते. राजाने नेहमी सावध राहावं — हा संदेश त्यांनी आपल्या ग्रंथात अनेक ठिकाणी मांडला.

आग्र्याची ती हवेली. बाहेरून पाहिलं तर — एक कैदी आणि त्यांचा मुलगा. पण आत? आत तर रोज मसलती चालत. कोणाच्या? शिवबा महाराज, त्यांचे विश्वासू सहकारी हिरोजी फर्जंद, आणि छोटा संभाजी.

ही योजना — पळून जाण्याची. कशी? कोण कुठे? केव्हा?

आणि त्या मसलतींत — एक नऊ वर्षांचा बालक — कान देऊन ऐकत होता. एक एक तपशील समजून घेत होता. कोणाचा वेश? कोणत्या मार्गाने? केव्हाचा वेळ? कुठले गुप्तचर मदत करणार? कोण-कोण आम्हाला कुठेकुठे भेटणार?

हीच मसलती — हेच नियोजन — हेच गुप्ततेचं तंत्र — पुढे बुधभूषणात "मंत्र" या प्रकरणात उतरलं. राजाची मसलत किती गुप्त असावी, किती निवडक लोकांत असावी, ती फुटू नये यासाठी काय खबरदारी घ्यावी — हे सगळं शिक्षण संभाजीराजांना त्या आग्र्याच्या हवेलीत मिळालं.

१७ ऑगस्ट १६६६. एक रात्र जिची आठवण भारतीय इतिहासात अमिट. शिवबा महाराजांनी एक नाटक रचलं. ते म्हणाले — "मी आजारी आहे. ब्राह्मण-साधू-संतांना मिठाईचे पेटारे पाठवायचे आहेत."

रोज मिठाईचे पेटारे जात होते. दिवसामागून दिवस. मोगल शिपायांनी सुरुवातीला तपासले — काही नाही. हळूहळू त्यांना सवय झाली — तपासणी कमी झाली.

आणि एक रात्र — दोन पेटारे जरा अवजड होते. त्या पेटार्‍यांत — एक प्रौढ. एक बाळ.

हो — तेच. शिवबा महाराज एका पेटार्‍यात. आणि बाळराजे संभाजी दुसर्‍या पेटार्‍यात. नऊ वर्षांच्या त्या मुलाला त्या तासाभरात मनातल्या मनात कशी भीती असेल? कशी उत्कंठा? कशी चिंता? पण — श्वास रोखून तो स्तब्ध बसला. कारण थोडासा आवाज जरी झाला — तरी सगळं संपणार होतं.

पेटारे बाहेर निघाले. किल्ल्याच्या वेशीतून. आणि — शेवटी — मुक्तता.

आग्र्याहून परत येणं — सोपं नव्हतं. हजारो किलोमीटर. मोगल साम्राज्याच्या मध्यातून. प्रत्येक चौकीवर तपास. प्रत्येक रस्त्यावर मोगल हेर.

शिवबा महाराजांनी वेशांतर केला — साधूचं रूप घेतलं. आणि छोटा संभाजी? तर त्याला त्यांनी पुढे जाऊ दिलं नाही — कारण त्यांचा प्रवास आणखी धोक्याचा होता. म्हणून संभाजीला मथुरेजवळच्या एका विश्वासू ब्राह्मण कुटुंबात ठेवलं. नंतर वेगळ्या मार्गाने त्याला राजगडावर पोहोचवलं.

एका वेगळ्या मार्गाने — वेषांतरित — एक नऊ वर्षांचा बाळ — हजारो किलोमीटर एकटा प्रवास करून — शेवटी — आजीच्या कुशीत. जिजाबाईंनी नातवाला पाहिलं — आणि त्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू ओघळले.

आग्र्याच्या त्या प्रसंगानंतर — संभाजीराजांच्या मनात एक मोठा बदल झाला. आता ते केवळ शाही जीवनातला एक राजपुत्र नव्हते. आता ते एक राजकारण-समजलेले राजपुत्र होते. एक राजकारणी ज्याने अनुभवातून शिकलं — मोगलांची चालबाजी, राजांचा अपमान, संकटातला विवेक, गुप्त मसलतीचं तंत्र, धैर्याची किंमत.

आणि या सगळ्या अनुभवांचं फळ — पुढच्या काही वर्षांत — संभाजीराजांच्या लेखणीतून बुधभूषण ग्रंथरूपात उतरलं. आग्र्याच्या त्या हवेलीतले प्रत्येक तास, प्रत्येक श्वास, प्रत्येक मसलत — पुढे एक एक श्लोक बनून ग्रंथात कोरला गेला.

पण ग्रंथ रचण्यासाठी आधी एक गोष्ट हवी होती — विद्या. भाषेची कसब. शास्त्रांचा अभ्यास. कविशक्ती. ती कशी मिळाली? पुढच्या भागात — संभाजीराजांचे विद्यार्जन. त्यांचे शिक्षक. त्यांच्या भाषाकौशल्याची ओळख.

॥ श्री शिवछत्रपतींची जय । श्री संभाजी महाराजांची जय ॥