विठ्ठलपंतांची ती शापित संन्यास-कथा — चार मुलांच्या जन्माआधीची करुण कथा

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥ ॥ ज्ञानेश्वर महाराज की जय ॥

जगाच्या इतिहासात असे काही महान आत्मे आहेत ज्यांच्या जन्मामागेच एक दुःखद कथा असते. राम वनवासाला गेले — त्यांच्या जन्माच्या आधीच कैकेयीच्या वराची सावली होती. कृष्णानं तुरुंगातच जन्म घेतला — कारण कंसाच्या भविष्यवाणीनं त्यांचं भाग्य आधीच ठरवलं होतं. आणि महाराष्ट्रातल्या एका छोट्याशा गावात, तेराव्या शतकात — चार बालसंतांचा जन्मही असाच एका शापित परिस्थितीत झाला होता. त्या चार भावंडांचं नाव — निवृत्तिनाथ, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ताई.

आणि त्यातला सर्वात तेजस्वी, सर्वात साहित्यिक, सर्वात अद्भुत होता — ज्ञानदेव. ज्याला आपण आज संत ज्ञानेश्वर म्हणून ओळखतो. ज्यांनी एकवीस वर्षांच्या वयात ज्ञानेश्वरी सारखा महाग्रंथ रचला आणि स्वतःहून आळंदीच्या भुयारात संजीवन समाधी घेतली.

पण ज्ञानदेवांची कथा सुरू होते त्यांच्या जन्माच्या तीस वर्षांआधी — एका तरुण विद्वान ब्राह्मणाच्या आयुष्यात झालेल्या एका विचित्र निर्णयापासून. त्या निर्णयानं पुढच्या कुटुंबाच्या तीन पिढ्यांना दुःखाच्या डोहात बुडवून टाकलं. पण त्याच निर्णयानं — परोक्षपणे — महाराष्ट्राला एक अद्वितीय संत-कुटुंब दिलं.

ती कथा आहे विठ्ठलपंत कुलकर्णी आणि रुक्मिणीबाई यांची.

महाराष्ट्रातल्या पैठणच्या जवळ आपेगाव नावाचं एक छोटं गाव. तेरावं शतक. इथे राहत होते गोविंदपंत कुलकर्णी — एक प्रतिष्ठित ब्राह्मण कुटुंब. वेदशास्त्रांचं ज्ञान घराण्यात पिढ्यानपिढ्या चालत आलेलं. गोविंदपंतांना एक मुलगा — विठ्ठलपंत.

विठ्ठलपंत लहानपणापासूनच असामान्य. इतर मुलं खेळत असताना तो शास्त्रग्रंथ वाचायचा. इतर मुलं घराच्या ओट्यावर बसायचे, तो स्मशानात ध्यान लावायचा. आजूबाजूच्या गावकऱ्यांना लवकरच कळून आलं — हा मुलगा फार वेगळा आहे. हा कोणीतरी विशेष आहे.

विठ्ठलपंताच्या मनात एक तीव्र इच्छा होती — सत्य काय आहे? आत्मा काय आहे? परब्रह्म काय आहे? हे प्रश्न त्याला रात्र-दिवस छळायचे. पाहिजे ते वाचत असायचा, पण उत्तर कधीच मिळायचं नाही. पुष्कळ वैद्य, संन्यासी, तपस्व्यांना भेटला, पण ते सगळे शास्त्रच्या शब्दांत बोलायचे — विठ्ठलपंताला हवं होतं तत्त्वज्ञानाच्या पलीकडे — खरा अनुभव.

विठ्ठलपंत वीसच्या आसपास पोहोचला. आता त्याच्या पालकांना त्याच्या लग्नाची चिंता वाटू लागली. रुक्मिणीबाई नावाची एक सुंदर, गुणवती मुलगी जवळच्या आळंदी गावच्या सिद्धोपंत कुलकर्णी यांच्या घरी होती. तिच्याशी विठ्ठलपंताचं लग्न ठरलं.

पण विठ्ठलपंताचं मन गृहस्थाश्रमात नव्हतं. त्याला संन्यास घ्यायचा होता. "मी जग सोडून हिमालयात जाईन. एका गुहेत बसून तपश्चर्या करीन. आत्म्याची ओळख करून घेईन. मला बायको-मुलांच्या मायेचा खेळ नको."

पण भारतीय कुटुंबपद्धतीत असे निर्णय व्यक्तीचे नसतात — कुटुंबाचे असतात. आई-वडिलांनी हट्टानं लग्न लावून दिलं. विठ्ठलपंत तिथे होता, पण त्याचं मन तिथे नव्हतं.

लग्नानंतर त्यानं रुक्मिणीबाईंना स्पष्टपणे म्हणून ठेवलं — "तू माझी पत्नी आहेस फक्त नावापुरती. माझ्या मनात संन्यासाची ज्योत आहे. तिला विझवू नकोस."

रुक्मिणीबाई होत्या साध्या, सुसंस्कारी, श्रद्धाशील. त्यांनी हसून म्हटलं — "तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते करा. मी तुमच्या मार्गात अडसर बनणार नाही."

लग्नानंतर काही महिनेच विठ्ठलपंत आपेगावात राहिले. एका रात्री त्यांनी ठरवलं — आता पुरे झालं. मी निघतो. त्यांनी कोणालाच सांगितलं नाही. रुक्मिणीबाईंनाही नाही. कुटुंबालाही नाही. एका मध्यरात्री आपलं अंगवस्त्र घेऊन — एक काठी, एक कमंडलू — ते निघून गेले.

जेव्हा सकाळी कुटुंबाला कळलं, तेव्हा सगळेच हादरून गेले. रुक्मिणीबाई रडत राहिल्या. पण काय करणार? विठ्ठलपंत कुठे गेले हे कुणाला माहीतच नव्हतं.

विठ्ठलपंत निघून गेले होते — काशीला. भारतातलं सर्वात पवित्र शहर. जिथे लाखो साधू-संन्यासी राहतात. जिथे मरणाची संधीच मोक्षाची. विठ्ठलपंतानं काशीला पोहोचून एका प्रसिद्ध स्वामी रामानंद नावाच्या संन्यासी गुरूकडून दीक्षा घेतली. भगव्या वस्त्रांत स्वतःला बंदिस्त केलं. नवीन नाव — चैतन्यानंद. आणि गुरूच्या आज्ञेप्रमाणं तप-साधना सुरू केली.

विठ्ठलपंताच्या मनातला अहंकार आणि गृहस्थाश्रमाच्या आठवणी काही वर्षांत हळूहळू सुकत गेल्या. ते एक खऱ्या अर्थानं संन्यासी झाले होते.

पण विठ्ठलपंतानं एक मोठी चूक केली होती. त्यांनी आपल्या गुरू स्वामी रामानंदांना एक गोष्ट लपवली होती — त्याचं लग्न झालं होतं ही गोष्ट.

संन्यास घेण्यासाठी एक मोठा नियम आहे — जो माणूस आधीच गृहस्थाश्रमात आहे, त्याला संन्यास घ्यायचा असेल तर पत्नीची संमती आवश्यक. पत्नीच्या संमतीशिवाय जो संन्यास घेतो, तो खरा संन्यासी नसतो. विठ्ठलपंतानं ही गोष्ट गुरूला सांगितली नव्हती. कारण? कारण त्याला माहीत होतं — सांगितलं असतं तर गुरूनं दीक्षा दिलीच नसती.

म्हणून त्यानं स्वतःला अविवाहित दाखवून दीक्षा घेतली. हे एक मोठं खोटं होतं. पण विठ्ठलपंताला वाटलं — "माझा हेतू शुद्ध आहे. खऱ्या साधनेसाठी मी हे केलं. देव माफ करेल."

पण नियतीला हे मंजूर नव्हतं.

काही वर्षांनंतर — विठ्ठलपंतानं काशीत साधना केली, तपश्चर्या केली, अनेक शिष्य कमावले — एका तीर्थयात्रेनिमित्त स्वामी रामानंद महाराष्ट्रात आले. आणि एका दिवशी त्यांची तीर्थयात्रा त्यांना आणली आपेगावी.

आपेगावच्या ब्राह्मण समुदायानं स्वामीजींचं भव्य स्वागत केलं. एका मोठ्या ब्राह्मणाच्या वाड्यात त्यांना आसरा दिला. आणि नेहमीसारखी पाहुण्याची सेवा सुरू झाली.

रुक्मिणीबाईंना ही बातमी कळली. त्या स्वामीजींच्या दर्शनासाठी आल्या. हात जोडले. नमस्कार केला. आणि त्यांच्या डोळ्यांत ती निराशा, ती वेदना, ती अनेक वर्षांची एकटीची मनस्थिती स्वामीजींच्या लक्षात आल्याशिवाय राहिली नाही.

स्वामीजींनी हसून म्हटलं — "बेटा, तुझा चेहरा सांगतो की तुझ्यावर मोठी वेदना आहे. हा कुठला त्रास?"

रुक्मिणीबाईंनी हुंदके देत आपली कथा सांगितली — कसं लग्न झालं, कसं नवरा निघून गेला, कुठे गेला हे माहीत नाही. किती वर्षं वाट पाहिली. आता मूल नाही, घरही नाही पुरतं — "मी पतिविरहित बायको. ना सुहागिन, ना विधवा."

स्वामीजींचं हृदय कळवळलं. त्यांनी हाताला आशीर्वाद देत म्हटलं — "बेटा, तुझा पती परत येईल. पुत्रवती होशील. माझा आशीर्वाद."

रुक्मिणीबाईंच्या तोंडातून एक हलका हुंदका — पण त्या काही बोलल्या नाहीत. ज्या स्त्रीला तीस वर्षांची आहे, जिचा पती नाही, तिला "पुत्रवती होशील" म्हणजे काय? हा फक्त सांत्वनाचा शब्द होता का?

रुक्मिणीबाईंनी हिंमतीनं विचारलं — "स्वामीजी, माझा पती कुठे आहे?"

स्वामीजींनी हसून म्हटलं — "मी एक शिष्य घेतलाय काशीत. त्याचं नाव चैतन्यानंद. तो खूप तेजस्वी आहे. तू त्याला पाहायला यायला हवंस."

रुक्मिणीबाईंच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळले. त्यांनी सांगितलं — "स्वामीजी, माझ्या पतीचं नावही चैतन्यानंद होतं संन्यासाच्या आधी? नाही, त्याचं नाव विठ्ठलपंत होतं. पण... तुम्ही म्हणताय तेच आपेगावचे विठ्ठलपंत असतील का?"

स्वामीजींच्या काळजात एक भयंकर शंका आली. त्यांनी विचारलं — "विठ्ठलपंत? आपेगावचे? गोविंदपंतांचे पुत्र?"

रुक्मिणीबाईंनी होकार दिला.

स्वामीजी क्षणभर थबकले. त्यांच्या डोळ्यांत प्रथम आश्चर्य, मग संताप, मग क्षमा. त्यांनी हलकेच मान हलवली. म्हणाले — "बेटा, मला आता कळलं. हे तुझंच कुटुंब आहे. आणि माझा शिष्य चैतन्यानंद म्हणजेच तुझा पती विठ्ठलपंत. त्यानं मला फसवून दीक्षा घेतली होती. आता हे माझ्यावर आहे ही चूक दुरुस्त करणं."

स्वामीजी ताबडतोब काशीला परत निघाले. रुक्मिणीबाईंना म्हटलं — "तू आपेगावीच राहा. मी तुझ्या पतीला तुझ्याकडे परत पाठवतो."

काशीला पोहोचून स्वामीजींनी विठ्ठलपंताला बोलावलं. त्यांच्या समोर त्याला उभं केलं. आणि शांत पण कठोर आवाजात म्हटलं —

"विठ्ठलपंत, तू मला फसवलंस. तू विवाहित होतास, हे तू सांगितलं नाहीस. तुझी बायको रुक्मिणी आज माझ्यासमोर हुंदके देत होती. तू तिला एकटी सोडून आलास — हा अधर्म आहे. म्हणून आता मी तुला आज्ञा करतो — तू ताबडतोब आपेगावी परत जा. संन्यास सोडून पुन्हा गृहस्थाश्रम स्वीकार. हीच माझी आज्ञा."

विठ्ठलपंत गोंधळला. म्हणाला — "स्वामीजी, हे शक्य आहे का? संन्यासी पुन्हा गृहस्थ होऊ शकतो? शास्त्रात कुठे लिहिलंय?"

स्वामीजी म्हणाले — "शास्त्रात लिहिलेलं नसेल — पण माझा शब्द शास्त्राहून मोठा आहे. तू माझा शिष्य आहेस. मी तुझा गुरू. मी सांगतोय — तू गृहस्थ हो. आणि तुझ्या पोटी असे चार पुत्र होतील जे संपूर्ण विश्वाला आत्मज्ञान देतील. ही माझी आज्ञा आहे, आशीर्वादही."

विठ्ठलपंतानं गुरूच्या पायांवर डोकं टेकवलं. म्हणाला — "स्वामीजी, तुमच्या आज्ञेचं पालन करीन."

विठ्ठलपंत आपेगावी परत आले. भगवी वस्त्रं काढून पुन्हा गृहस्थाची साधी कापडं घातली. रुक्मिणीबाईंशी पुन्हा संसार सुरू केला. आणि गुरूच्या आज्ञेप्रमाणे एका मागोमाग चार मुलं झाली —

निवृत्तिनाथ (१२७३ ला जन्म), ज्ञानदेव (१२७५ ला जन्म), सोपानदेव (१२७७ ला जन्म), आणि मुक्ताबाई (१२७९ ला जन्म).

पण इथेच नियतीनं त्यांच्यावर एक भयंकर वार केला. आपेगावच्या ब्राह्मण समाजानं विठ्ठलपंतांना स्वीकारलंच नाही. "एक संन्यासी गृहस्थ झाला — हे शक्यच नाही. हा कुठलातरी ढोंगी असेल. आणि याची मुलं? ती तर जारज — संन्याशाची मुलं!"

ब्राह्मण समाजानं ठरवलं — विठ्ठलपंतांना आणि त्यांच्या कुटुंबाला समाजबाह्य घोषित करायचं. म्हणजे — कुणीही त्यांच्याशी बोलणार नाही, त्यांच्या घरी अन्न खाणार नाही, त्यांच्या मुलांना उपनयन देणार नाही, त्यांच्या बरोबर लग्न करणार नाही.

विठ्ठलपंत हादरून गेले. ते स्वामीजींच्या आज्ञेनं गृहस्थ झाले होते. त्यात त्यांची चूक काय? पण समाजाला हे काही समजत नव्हतं. समाज स्वतःचे नियम बनवतो — आणि मोडणाऱ्याला शिक्षा देतो.

निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ताई — चार बाळं. त्यांचा जन्म होता शापाच्या सावलीत. लहान असताना ते इतर मुलांबरोबर खेळायला गेले की मुलांच्या आयांना ओरडत यायचं — "त्या जारजाच्या मुलांपासून दूर राहा! त्यांच्याशी बोलू नका!"

मुलं रडत-रडत घरी यायची. आईच्या कुशीत हुंदके देत म्हणायची — "आई, ती मुलं आम्हाला जारज का म्हणतात? आम्ही जारज आहोत का?" रुक्मिणीबाई त्यांना घट्ट कुशीत घेऊन रडायच्या. विठ्ठलपंत बाजूला बसून मूक. कारण आपल्या मुलांच्या या अपमानाला तेच कारणीभूत होते.

पण ज्ञानदेव — हा त्या चौघांत सर्वात लहान, सर्वात तेजस्वी, सर्वात अद्भुत — तो रडायचा नाही. त्यानं कधीच आईला विचारलं नाही — "आई, आम्ही जारज का?" त्याच्या डोळ्यांत बालपणापासूनच एक खोल समजूतदारपणा होता. जणू त्याला माहीत होतं — हे सगळं तात्पुरतं आहे. एक दिवस सत्य उघडं पडेल.

ज्ञानदेव लहानपणीच वेदशास्त्र शिकला. आपल्या मोठ्या भावापासून — निवृत्तिनाथापासून — ज्ञान घेऊ लागला. कारण बाहेरचा कुठलाच गुरू त्यांना शिकवायला तयार नव्हता. समाजानं नाकारलेल्या मुलांना ज्ञान कुठून येणार? पण ज्ञानदेवाला कोणत्याच गुरूची गरज नव्हती. त्याच्या आत्म्यातच सगळं ज्ञान साठवलेलं होतं — फक्त ते बाहेर काढायची वेळ अजून आली नव्हती.

मुलांचा वेद-शिक्षण उतरत होता. पण समाजानं त्यांना जानवे (उपनयन — ब्राह्मणाची ती पवित्र दोरी) देणं नाकारलं होतं. जानवे शिवाय ब्राह्मण मुलगा "अब्राह्मण" मानला जायचा. त्याला कुठलंही धार्मिक कार्य करता यायचं नाही.

विठ्ठलपंतांनी ठरवलं — "आपण पैठणला जाऊ. तिथल्या मोठ्या पंडितांच्या सभेत न्याय मागू. ते जर आपल्या मुलांना जानवे द्यायला परवानगी देतील, तर आपल्याला समाजाची मान्यता मिळेल."

रुक्मिणीबाईंनी हसून मान हलवली. "होय. पैठणला जाऊ. तिथली पंडित सभा सर्वमान्य. त्यांच्या निकालाला कुणीच आव्हान देऊ शकत नाही."

आणि एका सकाळी — चार छोटी मुलं, त्यांचे आई-वडील — बैलगाडीत बसून आपेगावहून पैठणच्या वाटेला निघाले. कोणालाच माहीत नव्हतं की पुढे काय होणार आहे. कोणालाच कल्पना नव्हती की त्या पैठणच्या सभेत असं काहीतरी घडणार आहे जे महाराष्ट्राच्या इतिहासात कायम लिहून ठेवलं जाणार आहे.

ते पैठणच्या वाटेवर निघाले होते — पण ती वाट सोपी नव्हती.

विठ्ठलपंतांच्या कुटुंबाची ही पार्श्वभूमी होती — एक शापित जन्म, समाजाचा त्याग, चार लहान मुलांची उपेक्षा, आणि न्यायासाठी पैठणच्या वाटेवरचा प्रवास. पुढच्या अध्यायात आपण भेटू पैठणच्या त्या ऐतिहासिक पंडित-सभेला — जिथे आणखी एका अपमानानंतर, ज्ञानदेवांनी आपल्या आयुष्यातला पहिला अद्भुत चमत्कार दाखवला. रेड्याच्या तोंडून बोलले गेलेले वेद.

ती कथा संपूर्ण महाराष्ट्र आजही विसरलेला नाही.

॥ ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानराज माउली तुकाराम ॥ ॥ श्री ज्ञानदेव चरणार्पणमस्तु ॥