आळंदीतलं ते एकाकी कुटुंब — चार बालकांच्या डोळ्यांत साठलेली ती वेदना

॥ श्री ज्ञानदेव चरणार्पणमस्तु ॥

विठ्ठलपंतांनी पैठणला जाण्याचा निर्णय घेतला होता. पण त्याआधी कुटुंब एका वेगळ्या ठिकाणी राहत होतं — आळंदी. रुक्मिणीबाईंचं माहेरचं गाव. इंद्रायणी नदीच्या काठावर वसलेलं हे शांत, छोटं ब्राह्मण गाव. आपेगावहून सतत होणाऱ्या अपमानानंतर विठ्ठलपंतांच्या कुटुंबानं इथेच आसरा घेतला होता.

रुक्मिणीबाईंचे वडील — सिद्धोपंत कुलकर्णी — आपल्या मुलीला आणि नातवंडांना आसरा देत होते. कारण समाजानं नाकारलं असलं तरी, बापाचं हृदय कधीच आपल्या मुलीला नाकारत नाही. सिद्धोपंतांनी आपल्या वाड्याच्या एका बाजूला रुक्मिणीच्या कुटुंबासाठी एक छोटी जागा बांधली होती. तिथेच विठ्ठलपंत, रुक्मिणीबाई, आणि चार लहान मुलं राहत होती — एका अदृश्य भिंतीच्या आडोशाला, समाजापासून लपून.

ही गोष्ट आहे त्याच आळंदीच्या त्या एकाकी कुटुंबाची. ज्या कुटुंबाच्या प्रत्येक श्वासात होतं नकार आणि अपमान — पण ज्या कुटुंबाच्या आत्म्यात साठलेलं होतं असं आत्मज्ञान जे पुढे जाऊन संपूर्ण मानवजातीला प्रकाश देणार होतं.

आळंदीला सिद्धोपंतांचा वाडा होता मोठा, प्रशस्त. पण रुक्मिणीच्या कुटुंबाला वाटप झालेली जागा होती छोटीशी — दोन-तीन खोल्यांची. तिथेच चौघं भावंडं आपलं बालपण घालवत होती. निवृत्तिनाथ — ज्ञानदेवांचा मोठा भाऊ, जवळजवळ दहा-बारा वर्षांचा. ज्ञानदेव — आठ-नऊ वर्षांचा, छान बुद्धिमान. सोपानदेव — सहा वर्षांचा. आणि मुक्ताबाई — चार वर्षांची, सर्वात लहान.

चौघांचेही चेहरे सारखेच — गहूवर्ण, तेजस्वी डोळे, एक अव्यक्त प्रकाश. पण ज्ञानदेवांच्या डोळ्यांत होतं काहीतरी विशेष. जणू त्यांच्यात कोणीतरी जुने ऋषी पुनर्जन्म घेऊन आले आहेत. लहानपणापासूनच ते प्रत्येक गोष्टीवर खोल विचार करायचे. कुठलीही नदी पाहिली तर म्हणायचे — "आई, ही नदी कुठून येते? कुठे जाते? तीही जिवंत आहे का?"

रुक्मिणीबाई हसून त्यांच्या केसांना स्पर्श करायच्या. म्हणायच्या — "माझा ज्ञानू, तुझे प्रश्न मोठ्या-मोठ्या शास्त्रींनाही पडत नाहीत. तू कधी तरी या प्रश्नांची उत्तरं देणारा होशील."

ज्ञानदेव हसायचे. म्हणायचे — "आई, मी उत्तरं देईनच. पण आधी मला माझ्या मनातल्या एका प्रश्नाचं उत्तर हवंय."

रुक्मिणीबाई विचारायच्या — "कुठला प्रश्न?"

ज्ञानदेव क्षणभर थांबायचे. मग हलक्या आवाजात म्हणायचे — "आई, आपण कोण आहोत? लोक आम्हाला 'जारज' का म्हणतात?"

"जारज" — एक छोटा संस्कृत शब्द. पण किती तीक्ष्ण, किती क्रूर. ज्या मुलाची आई-वडिलांची लग्न योग्य पद्धतीनं झालेली नाही, अशा मुलाला हा शब्द लागू व्हायचा. एका अर्थानं — अवैध मुलगा. समाज त्या मुलाला नाकारायचा. त्याला धार्मिक कार्य करायची परवानगी नसायची. त्याला उपनयन (जानवे) मिळायचं नाही. त्याचं लग्न होणं अशक्य. त्याचं संपूर्ण आयुष्य अंधारात.

विठ्ठलपंत खऱ्या अर्थानं संन्यासी झाले होते आणि गुरूच्या आज्ञेनं गृहस्थ झाले होते — पण समाजाला हे काही समजत नव्हतं. समाजाच्या नजरेत त्यांची मुलं होती जारज — संन्याशाच्या पोटी जन्मलेली अवैध मुलं.

जेव्हा ज्ञानदेव त्यांच्या भावंडांसह आळंदीच्या रस्त्यावरून जायचे, तेव्हा गावातल्या ब्राह्मण बायका तोंडात हात ठेवून दुसरीकडे पाहायच्या. एखादा वडिलधारा माणूस म्हणायचा — "त्या जारजांना दूर हाकल! आमच्या मुलांच्या जवळ नकोत!" आणि गावातली इतर मुलं चौकाचौकात उभी राहून त्यांच्यावर दगडं फेकायची, ओरडायची — "जारज! जारज! तुझा बाप पळून गेलेला संन्यासी, तुझी आई एकटी राहिलेली बाई! तू ब्राह्मण नाहीस!"

ज्ञानदेव — आठ वर्षांचा छोटा मुलगा — हे सगळं ऐकायचा. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळायचे. पण तो रडायचा नाही. तो शांतपणे मागे वळायचा. आपल्या भावंडांना — सोपान, मुक्ता — हाताला धरून घेऊन घराच्या दिशेनं जायचा.

रात्री अंथरुणात पडल्यावर तो हलकं हुंदके द्यायचा. आईच्या कुशीत डोकं ठेवून विचारायचा — "आई, असं का होतं? आम्ही काय वाईट केलं? आम्ही तर लहान आहोत, अजून मोठेही झालो नाही..."

रुक्मिणीबाईंच्या डोळ्यांतून अश्रूंची धार ओघळायची. त्या काही उत्तर देऊ शकायच्या नाहीत. कारण त्यांच्याकडेही उत्तर नव्हतं.

सर्वात मोठ्या वेदनेत होते विठ्ठलपंत. त्यांना माहीत होतं — आपल्या एका निर्णयानं चार मुलांचं आयुष्य उद्ध्वस्त झालं. त्यांच्या डोळ्यांत आता तो पूर्वीचा तेज नव्हता. त्यांच्या ओठांवर ती संन्यासी असताना दिसणारी शांती नव्हती. ते बहुतेक वेळा एकटे बसून असायचे. कोणाशीच बोलायचे नाहीत. आपल्या मुलांकडे पाहायचे आणि अश्रू ओघळायचे.

एकदा रुक्मिणीबाईंनी त्यांना विचारलं — "तुम्ही असे शांत का? तुमचं ज्ञान कुठे गेलं? तुम्ही तरी मुलांना सांगा — हे कुठून आलं, का आलं."

विठ्ठलपंत म्हणाले — "रुक्मिणी, मला माफ कर. मी तुला, मुलांना, संपूर्ण कुटुंबाला फसवलं. मी संन्यास घेताना गुरूला माझ्या लग्नाची गोष्ट सांगितली नाही. ती एक चूक होती. आणि त्या एका चुकीची शिक्षा माझ्या निरपराध मुलांना भोगावी लागते आहे. यापेक्षा मोठं पाप काय असेल?"

रुक्मिणीबाई काही म्हणाल्या नाहीत. त्यांच्या डोळ्यांत फक्त सहानुभूती होती. त्यांचा पती दुःखानं तुटून पडत होता. त्या त्यांच्या जवळ बसायच्या. हलक्या आवाजात म्हणायच्या — "नाही. हे आपलं नशीब आहे. कधीतरी हे संपेल."

या सर्व अंधारात एक प्रकाश होता — निवृत्तिनाथ, ज्ञानदेवांचा मोठा भाऊ. सर्वांत वडील. आधीच त्यांना ज्ञानाचा एक मोठा अनुभव आला होता.

लहानपणी, साधारण आठ-नऊ वर्षांच्या वयात, चौघं भावंडं आपल्या पालकांसोबत त्र्यंबकेश्वराच्या यात्रेला गेली होती. तिथे एका रात्री ब्रह्मगिरीच्या जंगलात अचानक त्यांच्या वाटेवर एक वाघ आला. कुटुंब घाबरून पळाले. पण निवृत्तिनाथ चुकून मागे राहून गेले — एका गुहेत लपून बसले.

ती गुहा होती गहिनीनाथ नावाच्या एका सिद्ध योग्याची. गहिनीनाथ हे नाथ संप्रदायाचे एक महान सिद्ध — गोरखनाथांचे शिष्य, नवनाथांपैकी एक. त्यांनी निवृत्तिनाथांना त्या गुहेत पाहिलं. ओळख करून घेतली. आणि ज्ञानाचा प्रवाह त्यांच्या मस्तकावर हात ठेवून त्यांच्या आत ओतला. त्या एका रात्रीत निवृत्तिनाथ नाथ संप्रदायाचे शिष्य झाले.

म्हणूनच निवृत्तिनाथांना आधीच नाथसंप्रदायाची दीक्षा मिळाली होती. त्यांनी आपल्या भावंडांना — ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ता — हे सगळं ज्ञान दिलं. म्हणून ज्ञानदेवांचे गुरू म्हणजे त्यांचेच मोठे भाऊ निवृत्तिनाथ. बाहेरचा कुठलाच गुरू मिळण्याचा प्रश्न नव्हता — समाजानं त्यांना नाकारलं होतं. पण ज्ञानाचा प्रवाह त्यांच्या स्वतःच्या घरातच चालू होता.

निवृत्तिनाथ रोज ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ता यांना बसवून शिकवायचे. वेद, उपनिषदं, गीता, पुराणं, नाथसंप्रदायाची तत्त्वं — सगळं. आणि चौघं भावंडं ते इतक्या लवकर पकडायची की कोणालाही चकित व्हायचं. ज्ञानदेवांची ग्रहणशक्ती तर अद्भुत होती. एकदा वाचलं की त्यांना ते आयुष्यभर लक्षात राहायचं.

लहान असतानाच ज्ञानदेव वेदाची ऋचा मुखोद्गत म्हणायचे. उपनिषदातले श्लोक तोंडपाठ. भगवद्गीतेचे ७०० श्लोक — एक शब्दही चुकवायचे नाहीत. आणि सर्वात आश्चर्यजनक म्हणजे — त्यांच्या ओठांवर सतत रामनाम. "राम, कृष्ण, हरी, विठ्ठल" — सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत त्यांच्या ओठांवर देवाचं नाव कायम असायचं.

रुक्मिणीबाईंना त्यांच्या मुलाचं हे रूप पाहून फार आनंद व्हायचा. त्या म्हणायच्या — "माझा ज्ञानू तर साक्षात संत आहे. कोणी म्हणालं तरी मी विश्वास ठेवीन."

विठ्ठलपंतांच्या डोळ्यांत त्या क्षणाला एक अद्भुत भाव यायचा. ते म्हणायचे — "ज्ञानदेव माझा मुलगा नाही. ज्ञानदेव मला उशीरानं मिळालेला गुरू आहे. एकदिवस तो मला उपदेश देईल आणि मी त्याच्या पायावर पडेन."

रुक्मिणीबाई हसत म्हणायच्या — "अहो, हे काय बोलताय?"

विठ्ठलपंत गंभीर होऊन म्हणायचे — "रुक्मिणी, मी सांगतो ते लक्षात ठेव. आपल्या मुलांचा जन्म साधा नाही. हे चौघं — विशेष आहेत. आणि त्यांच्यातला ज्ञानू तर कोणीतरी पुनर्जन्मी ऋषी आहे. एकदिवस संपूर्ण महाराष्ट्र त्याच्यासमोर डोकं नमवेल."

विठ्ठलपंतांची ही भविष्यवाणी पुढे शब्दशः खरी झाली. पण त्यांच्या जिवंतपणी ते पाहायला त्यांच्या नशिबी नव्हतं.

ज्ञानदेवांना बालपणात एक सवय होती — रोज संध्याकाळी ते इंद्रायणी नदीच्या काठावर एकटे जायचे. तिथे एक मोठा वडाचा वृक्ष होता. त्याच्या खाली बसून ते मूकपणे ध्यान करायचे. कधी डोळे मिटून, कधी नदीच्या प्रवाहाकडे पाहत, कधी आकाशातल्या ढगांच्या मागे विचार करत.

लहान सोपानदेव आणि मुक्ताबाईही त्यांच्याबरोबर यायचे. पण ती दोघं खेळायचे — फुलं तोडायचे, पाण्यात पाय घालायचे, दगड फेकायचे. ज्ञानदेव मात्र फक्त बसलेले — स्थिर, शांत, गहिऱ्या ध्यानात.

एका दिवशी छोट्या मुक्ताईनं ज्ञानदेवांच्या मांडीवर डोकं ठेवून विचारलं — "दादा, तू असा का बसतोस? तू काय करतोस इथे?"

ज्ञानदेवांनी हसून म्हटलं — "मुक्ताई, मी ऐकतो."

"काय ऐकतो?"

ज्ञानदेव हलक्या आवाजात म्हणाले — "नदीचं बोलणं. हवेचं गाणं. वडाच्या पानांमध्ये भगवंताच्या नावाचा झंकार. हे सगळं ऐकायला मला आवडतं. कारण माणसं माझ्याशी प्रेमानं बोलत नाहीत — पण निसर्ग बोलतो."

मुक्ताईच्या डोळ्यांत अश्रू आले. तिनं ज्ञानदेवांना घट्ट कुशीत घेतलं. म्हणाली — "दादा, मी तुझ्याशी प्रेमानं बोलते. मी तुझी बहीण आहे ना?"

ज्ञानदेवांच्या डोळ्यांतही अश्रू ओघळले. त्यांनी मुक्ताईच्या केसांना स्पर्श केला. म्हणाले — "होय, तू माझी बहीण आहेस. आणि माझी सर्वात मोठी सोबती. आपलं चौघांचं हे कुटुंब — हेच आपलं सर्वस्व. बाहेरच्या जगानं नाकारलं, तरी आपण एकमेकांचे आहोत."

रात्री विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाईंनी बसून बोलणं केलं. विठ्ठलपंत म्हणाले — "रुक्मिणी, हे असं चालणार नाही. आपली मुलं उद्या मोठी होणार. त्यांना उपनयन हवं, धार्मिक कार्यांची परवानगी हवी, समाजाची मान्यता हवी. नाहीतर त्यांचं संपूर्ण आयुष्य उद्ध्वस्त होईल."

रुक्मिणीबाईंनी विचारलं — "मग काय करायचं?"

विठ्ठलपंत म्हणाले — "आपल्याला पैठणला जायला हवं. तिथली ब्राह्मण-पंडित सभा सर्वमान्य. तिथे न्याय मागू. ते जर म्हणाले — 'या मुलांना उपनयन देता येईल' — तर सगळ्या समाजाला मानावं लागेल. आणि जर त्यांनी नकारच दिला, तर आपण काही नवीन मार्ग शोधू."

रुक्मिणीबाईंनी मान हलवली. म्हणाल्या — "होय. मी तयार आहे. कधी निघायचं?"

विठ्ठलपंतांनी म्हटलं — "लवकरच. पावसाळा संपू दे, हिवाळा सुरू झाला की निघू. पैठणच्या त्या ऐतिहासिक सभेसमोर आपण आपली कथा मांडू."

रुक्मिणीबाईंनी एक शेवटचा प्रश्न विचारला — "पण आपण पैठणच्या त्या पंडितांसमोर काय बोलणार? ते तर शास्त्रच्या आधारावर बोलतील. आपल्याकडे शास्त्र नाही — आपल्याकडे फक्त गुरूची आज्ञा आहे."

विठ्ठलपंत हसले. म्हणाले — "रुक्मिणी, माझ्या मुलांचा मोठा भाऊ निवृत्तिनाथ आहे. आणि छोटा भाऊ ज्ञानदेव आहे. हे दोघं तर आधीच नाथ संप्रदायाचे दीक्षित. त्यांच्याकडे जो ज्ञानाचा भांडार आहे, तो शास्त्राहून मोठा. ते आपल्या वतीनं बोलतील. आणि एका दिवशी — तू बघ — पैठणचे पंडितच नतमस्तक होतील."

हिवाळ्याची एक सकाळ होती. इंद्रायणीच्या काठाला धुकं पसरलेलं. आळंदीच्या वाड्यासमोर एक बैलगाडी जोडलेली. त्यात बसले होते विठ्ठलपंत, रुक्मिणीबाई, आणि चौघं छोटी भावंडं — निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ता.

सिद्धोपंत निरोप द्यायला आले. त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू. म्हणाले — "रुक्मिणी, सावध जा. तुझ्या मुलांच्या भविष्याची लढाई तू आता लढत आहेस."

रुक्मिणीबाईंनी पित्याच्या पायांना स्पर्श केला. आणि बैलगाडी पैठणच्या दिशेनं सुरू झाली.

ज्ञानदेव आपल्या आईच्या मांडीवर डोकं ठेवून आकाशाकडे पाहत होते. एका छोट्या आठ वर्षांच्या मुलाच्या हृदयात कोणत्या भावना होत्या, कोण जाणे. पण त्याच्या डोळ्यांत होती एक अद्भुत शांती — जणू त्याला माहीत होतं — पैठणच्या त्या सभेत त्याच्याकडून असा एक चमत्कार घडणार आहे जो संपूर्ण भारताच्या इतिहासात कायम लिहिला जाणार आहे.

बैलगाडी हळूहळू मार्गक्रमण करत होती. आणि ज्या क्षणी ती पैठणच्या वेशीत पाऊल टाकणार होती, त्या क्षणी महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक इतिहासातला एक नवा अध्याय सुरू होणार होता.

॥ ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानराज माउली तुकाराम ॥ ॥ आळंदी इंद्रायणी ज्ञानगंगा ॥