पैठणच्या पंडित-सभेत झालेला तो ऐतिहासिक चमत्कार — रेड्याच्या तोंडून बोलले गेलेले वेद

॥ श्री ज्ञानदेव चरणार्पणमस्तु ॥

पैठण. महाराष्ट्राच्या इतिहासातली एक प्राचीन राजधानी. सातवाहन साम्राज्याची ती जुनी राजधानी. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेलं हे शहर शतकानुशतकं विद्येचं केंद्र होतं. इथे राहायचे देशस्थ ब्राह्मणांचे सर्वात विद्वान कुटुंबं. इथून निघायच्या वैदिक शास्त्रांच्या नवीन व्याख्या. इथल्या पंडित-सभेला संपूर्ण दक्षिण भारतात मान्यता होती.

"पैठणच्या पंडितांनी एखाद्या वादात निकाल दिला, तो अंतिम." — हा अलिखित नियम होता. कुठलाही धार्मिक प्रश्न, कुठलाही शास्त्रसंबंधी संशय, कुठलंही सामाजिक संकट — सगळ्यांसाठी पैठणला जाऊन तिथल्या ब्राह्मण-पंडितांच्या न्यायालयात तो प्रश्न मांडायचा होता.

म्हणूनच विठ्ठलपंतांनी आपल्या मुलांच्या उपनयनाच्या प्रश्नासाठी पैठणची निवड केली. त्यांना माहीत होतं — जर पैठणनं मान्यता दिली, तर संपूर्ण समाजाला ते मानावं लागेल. आणि जर नकार दिला — तर सगळी आशा कायमची संपणार होती.

ती गोष्ट आहे एका वेगळ्या लीलेची — जेव्हा एका रेड्याच्या तोंडून वेद बोलले गेले.

विठ्ठलपंतांची बैलगाडी आळंदीहून निघून पैठणच्या वेशीवर पोहोचली. वेशीजवळच एक मोठा वडाचा वृक्ष होता — पैठण नगरीचा परंपरागत स्वागत-वृक्ष. विठ्ठलपंतांनी बैलगाडी थांबवली. कुटुंबाला सांगितलं — "आज इथेच विश्रांती. उद्या सकाळी आपण पंडित-सभेला जाऊ."

रुक्मिणीबाईंनी मुलांना खायला दिलं. वडाच्या खाली कांबळी पसरून सगळे झोपी गेले. पण ज्ञानदेव झोपले नाहीत. त्यांच्या मनात पैठणच्या त्या मोठ्या सभेची चिंता होती. ते आपल्या आठ वर्षांच्या वयात आधीच जाणत होते — तिथे आपल्यावर एक अत्यंत मोठी परीक्षा येणार आहे.

मध्यरात्री ते उठले. वडाच्या खाली बसून आकाशाकडे पाहत राहिले. नक्षत्रं चमकत होती. इंद्रायणीचा प्रवाह दूरून ऐकू येत होता. आणि एका क्षणी — त्यांच्या मनात एक हलकीशी आवाज आली.

"ज्ञानू, घाबरू नकोस. उद्या मी तुझ्या जोडीनं असेन. तू फक्त माझा हात धर."

ज्ञानदेवांना तो आवाज ओळखता आला. हा होता त्यांच्या आंतरिक गुरूंचा, विठ्ठलाचा. त्यांनी हसून हात जोडले. म्हणाले — "पांडुरंगा, तू आहेस तर मला कोणाची भीती?"

दुसऱ्या दिवशी सकाळ. विठ्ठलपंत आपल्या कुटुंबासह पैठणच्या मध्यभागी असलेल्या ब्रह्म-सभा-मंडपात पोहोचले. हा होता एक भव्य लाकडी बांधकामाचा हॉल — हजारो वर्षं वैदिक चर्चेचं केंद्र. आत मधोमध एक उच्च आसन — मुख्य पंडितासाठी. त्याच्या आजूबाजूला आठ-दहा छोटी आसनं — इतर पंडितांसाठी. आणि समोर एक खुली जागा — जिथे प्रार्थी (मागणी मांडणारे) उभे राहायचे.

विठ्ठलपंतांनी आपल्या पत्नी आणि चार मुलांना घेऊन त्या खुल्या जागेत प्रवेश केला. आत आधीच पंडितांची बैठक चालू होती. कोणीतरी एक धार्मिक प्रश्न मांडत होता. विठ्ठलपंत त्या एका कोपऱ्यात उभे राहून आपली पाळी येण्याची वाट पाहत राहिले.

मुख्य पंडित होते पंडित श्री गोविंदभट्ट — पैठणचे प्रसिद्ध आचार्य. वय अंदाजे साठ-सत्तर. जटा-दाढी सफेद. कपाळावर मोठा त्रिपुंड्र. डोळ्यांत हिंडणारी विद्वत्ता. त्यांच्या बाजूला होते पंडित दामोदर भट्ट, पंडित कृष्णशास्त्री, पंडित विश्वनाथशास्त्री — सर्व प्रसिद्ध.

जेव्हा त्या आधीच्या प्रश्नाचा निकाल लागला, मुख्य पंडित गोविंदभट्टांनी विठ्ठलपंतांकडे पाहिलं. म्हणाले — "अहो भाऊ, तुम्ही कोण? तुमची कुठली समस्या?"

विठ्ठलपंत पुढे आले. हात जोडले. आदरानं म्हणाले — "पंडितजी, मी विठ्ठलपंत कुलकर्णी. आपेगावचा. ही माझी पत्नी रुक्मिणीबाई. आणि ही माझी चार मुलं — निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ता. मी एक न्याय मागायला आलो आहे."

"बोला."

विठ्ठलपंतांनी आपली संपूर्ण कथा सांगितली — कसे ते लग्नानंतर संन्यास घेऊन काशीला गेले, कसे गुरू स्वामी रामानंदांनी त्यांना परत पाठवलं आणि गृहस्थ बनवलं, कशी चार मुलं झाली, कसा समाजानं त्यांना नाकारलं, कशी मुलांना उपनयन मिळेना, कसा त्यांना "जारज" म्हणून बोललं जातं.

विठ्ठलपंत हुंदके देत म्हणाले — "पंडितजी, माझ्या मुलांचा कुठला दोष? मी चूक केली असेन. पण ती माझी, माझ्या मुलांची नाही. कृपया त्यांच्या उपनयनाला परवानगी द्या. त्यांना समाजात स्वीकारा. नाहीतर त्यांचं संपूर्ण आयुष्य उद्ध्वस्त होईल."

संपूर्ण मंडपात एक शांतता पसरली. पंडित गोविंदभट्ट आणि इतर पंडितांनी एकमेकांकडे पाहिलं. हा प्रश्न सहज नव्हता. एका संन्याशाच्या गृहस्थाश्रमाबद्दल कुठलंही शास्त्र स्पष्ट काही म्हणत नव्हतं. पण जुन्या परंपरेनुसार — एकदा संन्यास घेतलेल्याला परत गृहस्थाश्रम घेणं अशक्य. म्हणजे विठ्ठलपंतांचा गृहस्थाश्रम अमान्य. आणि त्यांची मुलं — अवैध.

पंडित गोविंदभट्टांनी आपल्या सहकाऱ्यांशी हलक्या आवाजात चर्चा केली. मग ते उठले. विठ्ठलपंतांकडे पाहिलं. आणि एका कठोर पण शांत आवाजात म्हणाले —

"विठ्ठलपंत, आम्ही तुझी कथा ऐकली. तुझा हेतू समजून घेतो. पण शास्त्र हे शास्त्र आहे. एकदा संन्यास घेतलेला माणूस गृहस्थाश्रमात परत येऊ शकत नाही — हा परंपरागत नियम. म्हणून तुझं संन्यासानंतरचं लग्न अशास्त्रीय. आणि त्यातून जन्मलेली ही चार मुलं... ती उपनयनासाठी अयोग्य. हा आमचा निकाल."

विठ्ठलपंतांच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळले. ते म्हणाले — "पंडितजी, हा निकाल माझ्या मुलांचा मृत्यू आहे. कुठेतरी काही न्याय आहे का? यांच्या आत्म्यावर तर माझ्या चुकीचा भार नको ना!"

पंडित दामोदर भट्ट हसून म्हणाले — "विठ्ठलपंत, शास्त्र हे शास्त्र आहे. प्रत्येक माणसाला आपल्या कर्माचा भार सहन करावा लागतो."

ज्ञानदेव — आठ वर्षांचा छोटा मुलगा — हे सगळं ऐकत होता. त्याच्या डोळ्यांत अश्रू नव्हते — त्याच्या डोळ्यांत होती एक अद्भुत शांती. तो आपल्या आईच्या साडीच्या टोकाला धरून उभा होता. आणि एका क्षणी — त्यानं आईच्या साडीला जरासा हलका झटका दिला. रुक्मिणीबाईंनी त्याच्याकडे पाहिलं. ज्ञानदेवांनी हलक्या आवाजात म्हटलं — "आई, मला त्यांच्याशी बोलायची परवानगी दे."

रुक्मिणीबाईंनी विठ्ठलपंतांकडे पाहिलं. विठ्ठलपंतांच्या डोळ्यांत आधी आश्चर्य, मग हसू. त्यांनी होकार दिला.

ज्ञानदेव हलक्या पावलांनी पुढे आले. पंडितांच्या समोर उभे राहिले. हात जोडले. आणि एका छोट्या आठ वर्षांच्या मुलाच्या आवाजात — पण त्यात असा अधिकार होता की संपूर्ण मंडप थांबला — म्हणाले —

"पंडितजी, मला माफ करा. मला एक प्रश्न विचारायचा आहे."

पंडित गोविंदभट्ट हसले. म्हणाले — "बेटा, तू अजून लहान. तुझा प्रश्न काय?"

ज्ञानदेवांनी म्हटलं — "पंडितजी, आत्मा कोणाला असतो? माणसाला, प्राण्याला, की वनस्पतीला?"

पंडित गोविंदभट्ट म्हणाले — "आत्मा सर्वांना असतो. वेदान्ताचा हा मूळ सिद्धांत. 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' — सर्व काही ब्रह्म आहे."

ज्ञानदेव हसले. म्हणाले — "म्हणजे — माणूस आणि प्राणी यांच्यात आत्म्याच्या पातळीवर भेद नाही?"

पंडितांना हा प्रश्न सोपा वाटला. ते म्हणाले — "नाही. आत्म्याच्या पातळीवर भेद नाही. भेद आहे फक्त शरीराचा, बुद्धीचा."

ज्ञानदेवांनी पुढे विचारलं — "मग, एका माणसाला उपनयन देणं आणि एका प्राण्याला उपनयन देणं — यात फरक काय? शास्त्राच्या दृष्टीनं?"

पंडित कृष्णशास्त्री हसले. म्हणाले — "बेटा, माणसाला बुद्धी आहे. त्याला वेद समजतात. प्राण्याला नाही. म्हणून फरक."

ज्ञानदेव क्षणभर शांत राहिले. मग आजूबाजूला नजर फिरवली. मंडपाच्या एका बाजूला त्यांना दिसला — एक रेडा. होय — एक मोठा काळा रेडा. कुठल्या तरी शेतकऱ्यानं त्या मंडपाच्या आवाराच्या बाहेर बांधलेला. मंडप-सभेसाठी आलेला नाही — फक्त बाजारात विकायला आणलेला.

ज्ञानदेव त्या रेड्याकडे बोट दाखवून म्हणाले — "पंडितजी, तो बघा रेडा. त्याला बुद्धी नाही, असं तुम्ही म्हणालात. त्याला वेद समजत नाहीत, असं तुम्ही म्हणालात. पण जर त्या रेड्याच्या तोंडून वेद बाहेर आले, तर तुमचं मत बदलेल का?"

संपूर्ण मंडपात एक हशा झाला. पंडित विश्वनाथशास्त्री हसून म्हणाले — "बेटा, हे काय वेडं बोलणं? रेडा वेद कधी बोलणार? हा बालपणाचा खेळ नाही, ही धार्मिक सभा आहे."

ज्ञानदेवांच्या डोळ्यांत त्या क्षणी एक तेज आला. ते निःशब्द. हलक्या स्वरात म्हणाले — "पंडितजी, मी विनोद करत नाही. मी विनंती करतो. त्या रेड्याच्या तोंडून वेद बाहेर आले, तर तुम्ही माझ्या भावंडांना उपनयन देणार का?"

पंडित गोविंदभट्ट थबकले. त्यांनी हसून म्हटलं — "बेटा, हे काय शक्य आहे? रेडा बोलत नाही, वेद तर सोडाच. पण ठीक आहे — जर असं काही घडलं, तर आम्ही तुझ्या भावंडांना नक्की उपनयन देऊ. हे आमचं वचन."

ज्ञानदेव हसले. म्हणाले — "मग, मला त्या रेड्याजवळ जाण्याची परवानगी द्या."

संपूर्ण मंडप एका विचित्र जिज्ञासेनं भरून गेला. लोक एकमेकांना ढकलून पुढे यायला लागले. पंडितांनी मानेनं होकार दिला. ज्ञानदेव हलक्या पावलांनी मंडपातून बाहेर निघाले. त्यांच्या मागे विठ्ठलपंत, रुक्मिणीबाई, इतर भावंडं, आणि सभेतले सगळे पंडित आणि शिष्यं.

ज्ञानदेव त्या रेड्याजवळ पोहोचले. रेडा होता मोठा, काळा, मुबारक डोळ्यांचा. त्याची शिंगं वळवळलेली, जाड. त्याच्या पाठीवर एक झूल. तो आपलं डोकं हलवत होता — कुठलीही चिंता न करता. त्याच्या जवळच त्याचा शेतकरी मालक उभा होता — त्या एका विचित्र दृश्याकडे पाहून थक्क.

ज्ञानदेवांनी हात जोडले. रेड्याच्या डोळ्यांत पाहिलं. आणि अत्यंत मऊ आवाजात म्हणाले —

"भाऊ, आज तुझ्या जन्माचं सार्थक झालं. आज तुझ्यातला आत्मा बोलणार आहे. तू थोडंसं ज्ञान बाहेर काढ. आज तुझ्या मुखातून वेद बोलले जातील."

ज्ञानदेवांनी आपला उजवा हात रेड्याच्या डोक्यावर ठेवला. क्षणभर डोळे मिटले. कुठली प्रार्थना केली, कोणतंच मंत्र म्हटलं — कोणालाच ऐकू आलं नाही.

मग त्यांनी हात बाजूला घेतला. रेड्याच्या तोंडाकडे एक नजर टाकली. आणि अचानक —

त्या काळ्या रेड्याच्या तोंडातून एक स्पष्ट, मधुर, जोरदार आवाज बाहेर आला!

"ओम् भूर्भुवः स्वः... तत्सवितुर्वरेण्यं... भर्गो देवस्य धीमहि... धियो यो नः प्रचोदयात्..."

ही होती गायत्री मंत्र — ब्राह्मणांचा सर्वात पवित्र मंत्र! आणि तो रेड्याच्या तोंडातून — स्पष्ट, परिपूर्ण, उच्चारानुसार — बाहेर आला!

संपूर्ण उपस्थित जनतेच्या तोंडातून एक भयंकर किंकाळी फुटली. "रेडा बोललाsss! रेडा वेद बोलतोsss!" लोक मागे पडले. पंडित गोविंदभट्टांच्या तोंडातून शब्द फुटेना. इतर पंडित जागच्या जागी थबकले.

रेड्याच्या तोंडातून एका मागोमाग वेदातले श्लोक बाहेर येत राहिले — ऋग्वेदाच्या ऋचा, यजुर्वेदाचे मंत्र, सामवेदाची स्तवने, अथर्ववेदाची ओवी. एका साध्या रेड्यानं जे ज्ञान दहा-बारा पंडित मिळून मिळवलं होतं — ते सहज तोंडातून ओतून दिलं.

आणि सर्वात अद्भुत — रेडा बोलत होता, पण ज्ञानदेव त्याच्या जवळ शांतपणे उभे होते. त्यांच्या ओठांवर एक मऊ हसू. जणू ते प्रेक्षक आहेत, चमत्काराचे कर्ता नाहीत.

रेड्याची वेद-वाणी काही मिनिटं चालली. आणि मग शांतपणे थांबली. रेडा परत आपलं डोकं हलवायला लागला — साधा, सरळ, गावाकडचा एक रेडा.

पण त्या काही मिनिटांत पैठणच्या इतिहासात एक नवी पाने लिहिली गेली होती.

पंडित गोविंदभट्ट चटकन पुढे आले. त्यांनी ज्ञानदेवांच्या पायांना साष्टांग नमस्कार केला. तीन वेळा डोकं जमिनीला टेकवलं. हुंदके देत म्हणाले —

"बाळा, मला माफ कर. मी तुला साधा मुलगा समजलो होतो. तू तर साक्षात अवतार आहेस! तू ब्रह्मस्वरूप आहेस! तुझ्या भावंडांना उपनयन देणं हा माझ्यासाठी सन्मान असेल — तुझा आदेश पाळण्याचा."

इतर पंडितांनीही ज्ञानदेवांच्या पायांवर डोकं टेकवलं. विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई हुंदके देत आपल्या मुलाला कुशीत घेण्यासाठी पुढे आले. पण ज्ञानदेव शांत होते. त्यांच्या डोळ्यांत ना अहंकार, ना आनंद. फक्त एक खोल नम्रता.

त्यांनी पंडित गोविंदभट्टांना उठवलं. म्हणाले — "पंडितजी, मला माफ करा. मी हा चमत्कार दाखवायला आलो नव्हतो. मला फक्त माझ्या भावंडांचा हक्क हवा होता. आणि तो आपण देणार आहात — हाच आमच्यासाठी मोठा आशीर्वाद."

पंडित गोविंदभट्टांनी मंडपात परत बसून एक नवीन निकाल सुनावला —

"विठ्ठलपंत कुलकर्णी यांच्या चारही मुलांना आम्ही पैठणच्या ब्राह्मण-पंडित-सभेच्या वतीनं उपनयनाची पूर्ण परवानगी देत आहोत. यानंतर त्यांना कोणीही जारज म्हणू शकत नाही. ही चार मुलं ब्राह्मण-समाजाची पूर्ण मान्य सदस्यं आहेत. हा आमचा अंतिम निकाल."

मंडपात आनंदाचा कल्लोळ झाला. लोकांनी जयजयकार केला. पंडित गोविंदभट्टांनी ज्ञानदेवांच्या पाठीवर हात ठेवून म्हटलं — "बेटा, तू पुढे जाऊन काय करशील — हा कोणीही ओळखू शकत नाही. पण आज एवढं समजलं — तू केवळ माणूस नाहीस. तू कोणीतरी अद्भुत आहेस."

विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई पैठणच्या त्या दिवशी अत्यंत आनंदी होते. त्यांच्या मुलांच्या भविष्याची चिंता एका दिवसात संपली होती. पण विठ्ठलपंतांच्या मनात एक वेगळा विचार सुरू होता — "माझ्या मुलांना समाजात मान्यता मिळाली. पण मला आणि रुक्मिणीला अजूनही अनेक ठिकाणी 'पतित' म्हटलं जाईल. आमच्या अस्तित्वामुळे मुलांच्या भविष्यात अजूनही अडचणी येतील."

तीच रात्री — पैठणला त्यांनी घेतलेल्या आसऱ्यात — विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाईंनी एक भयंकर निर्णय घेतला. एक असा निर्णय जो माणसाच्या प्रेमाची सर्वोच्च परिभाषा होईल.

ती कथा आपल्याला पुढच्या अध्यायात भेटेल — विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाईंचं ते जलसमाधी बलिदान त्रिवेणी संगमावर. आपल्या मुलांच्या वाटेतली शेवटची अडसर दूर करण्यासाठी आई-वडिलांनी स्वतःचं मरण निवडलं. ते हृदयद्रावक प्रसंग पुढच्या अध्यायात.

॥ ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानराज माउली तुकाराम ॥ ॥ रेडा बोलला, ज्ञानदेव अवतरला ॥